ਹੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਤਿੰਨ ਪਰਕਾਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਬਾਰੇ ਸੁਣ। ਪ੍ਰਧਾਨਾ ਅਤੇ ਸਰਵੋਚ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਰਿਆ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਵਿਰਾਜਾ ਨਦੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਜਲ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲਏ ਹਨ, ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਤਿੰਨ ਪਰਕਾਰ ਦੀ ਹਸਤੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਮਰ, ਸਦੀਵੀ, ਅਨੰਤ, ਅਤੇ ਉੱਚਾ ਆਸਰਾ ਹੈ—ਪਵਿੱਤਰ, ਸਤਵ ਗੁਣ ਤੋਂ ਬਣਿਆ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ—ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ। ਉਹ ਇੰਨਾ ਤੇਜਸਵੀ ਹੈ ਕਿ ਲੱਖਾਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਅੱਗਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਨਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਨਾਸ਼। ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਜੁਆਨੀ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਦੀਵੀ, ਸੁੱਤੇ, ਜਾਗਦੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ; ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ, ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਬ੍ਰਹਮਾਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ। ਉਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਜਾਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ, ਨਾਂ ਅੰਤ; ਇਹ ਮੰਗਲਮਈ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਚਮਕ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਦਾ ਆਨੰਦ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਉੱਚਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਨਾ ਸੂਰਜ ਚਮਕਦਾ, ਨਾ ਚੰਦ, ਨਾ ਅੱਗ। ਜਿਸ ਨੇ ਉਹ ਆਸਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਮੁੜ ਕਦੇ ਜਨਮ ਮੌਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਇਹੀ ਹਰੀ ਦਾ ਸਰਵੋਚ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਚਾ, ਸਦੀਵੀ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਲੱਖਾਂ ਯੁਗਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਨਾ ਮੈਂ, ਨਾ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਨਾ ਮਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ, ਹਰੀ ਦੇ ਇਸ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਉਸ ਆਸਰੇ ਵਿੱਚ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂ ਨਾ ਜਾਣੇ, ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ। ਇਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਰਾਜ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਿਰ ਸਤੁਤੀਆਂ ਜਾਂ ਜਪ ਨਾਲ ਕੀ ਕਰੇ? ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਇਸ ਸਰਵੋਚ ਆਸਰੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਸਦੀਵੀ, ਦਿਵ੍ਯ ਹੈ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੇ ਅੱਖ ਵਾਂਗ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ; ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਉੱਚੇ ਯੋਗੀ ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦੇਵਤੇ, ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਸਾਰੀਆਂ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਧਰਮਵਤੀ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਸਰਵੋਚ ਆਸਰੇ ਨੂੰ ਮੰਗਲਮਈ ਨਿਵਾਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਵੱਡੇ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗਾਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਲੋਕ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਉੱਥੇ, ਧਨੁਧਾਰੀ ਗੋਪਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਉੱਚਾ ਆਸਰਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਖ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉੱਥੇ ਗਾਂ ਤੇ ਗੋਪਾਲਾਂ ਦੀ ਰੌਣਕ ਹੈ। ਉਹ ਆਸਰਾ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ, ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਜੋਤ ਹੈ; ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਤਵ ਹੈ, ਸਦੀਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਦੀਵੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਉਸ ਸਰਵੋਚ ਆਸਰੇ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਸਦੀਵੀ ਨੌਜਵਾਨ ਜਾਗਦੇ ਖੜੇ ਹਨ, ਚਮਕਦੇ ਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭੈਣਾਂ, ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀਆਂ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ; ਇੱਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਾਧਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਦੀਵੀ ਦੇਵਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਉੱਪਰਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵੱਡੀ ਮਹਿਮਾ ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਗਦੇ ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸੰਗਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਆਸਰੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਇਹੀ ਸਰਵੋਚ ਨਿਵਾਸ ਮੁਕਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਉਸ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਨੰਦ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਆਸਰਾ ਲੱਭ ਲਿਆ, ਉਹ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ—ਇਸ ਲਈ, ਇਸਨੂੰ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਅਵਸਥਾ, ਦਿਵ੍ਯ, ਅਮਰ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਉੱਚਾ ਲੋਕ, ਵੈਕੁੰਠ, ਸਦੀਵੀ ਥਾਂ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਦੀਵੀ, ਸਰਵੋਚ ਆਕਾਸ਼, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਨਾਮ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੇ ਸਰਵੋਚ ਨਿਵਾਸ ਦੇ ਹੀ ਪਰੇਆਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਤਿੰਨ ਪਰਕਾਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਨਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਦਮ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰ ਖੰਡ ਦੇ 55,000 ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਉਮਾ ਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ, ਇਹ 227ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ 'ਤਿੰਨ ਪਰਕਾਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ' ਹੈ। ਫਿਰ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਥਾ ਵਿੱਚ, ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਹੇ ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼ ਤੇ ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼ਿਪੁ, ਤੁਸੀਂ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਡਿਟੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਸਰਵਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਹੋ। ਤੁਹਾਡਾ ਅਸਲੀ ਨਾਮ ਜਯ ਅਤੇ ਵਿਜਯ ਸੀ; ਤੁਸੀਂ ਸ਼੍ਵੇਤਦੀਪ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਗਏ। ਉੱਥੇ, ਤੁਸੀਂ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਸਨਕ ਆਦਿਕ ਨੂੰ, ਜੋ ਹਰੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਰੋਕ ਲਿਆ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਹ ਦੋਵਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਤੇ ਬੜੇ ਬਲਵਾਨ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਸਨਕ ਆਦਿਕ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਨੌਕਰ ਬਣ ਗਏ ਹੋ।' ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ, ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬੁਲਾਇਆ। ਫਿਰ, ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਉੱਥੇ ਖੜੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਨੇ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰਚਿਯਤਾ ਹਨ, ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਤੁਸੀਂ ਦੋਵਾਂ, ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਹੋ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਤੁਸੀਂ ਟਾਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਹੇ ਦੁਆਰ ਰਖਿਅੋ। ਸੱਤ ਜਨਮ ਤੱਕ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਭਗਤ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰੋਂਗੇ, ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਜਨਮ ਤੱਕ ਵੈਰੀ ਵਜੋਂ, ਭਾਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਪੂਜਦੇ ਰਹੋ।' ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਮਹਾਬਲੀ ਭਗਵਾਨ ਕੋਲ ਆਖਣ ਲੱਗੇ: 'ਅਸੀਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ, ਹੇ ਮਾਣ ਦੇਣ ਵਾਲੇ; ਇਸ ਲਈ, ਅਸੀਂ ਵੈਰੀ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਜਾ ਲੈਣ ਦਿਓ।' 'ਤੇਰੇ ਹੱਥੀਂ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਤੇਰਾ ਸਨਿੱਧ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੇ।' ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖ ਕੇ, ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਦੁਆਰ ਰਖਿਅੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲਏ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਡਿਟੀ ਦੀ ਕੋਖ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਦੈਤਿਆ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲਏ—ਵੱਡਾ ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼ਿਪੁ, ਛੋਟਾ ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼। ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲੇ; ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਅਨੰਦ ਮਾਪ ਹੈ, ਬੜਾ ਅਹੰਕਾਰੀ। ਉਸ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ, ਉਸਦੇ ਪਹਾੜਾਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਟਾਪੂਆਂ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਸਮੇਤ ਉਖਾੜ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਡਰ ਕਰ ਕੇ ਚੀਕ ਪਏ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਨਾਰਾਏਣ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਗਏ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ; ਫਿਰ, ਉਹ ਅਚੰਭੇ ਵਾਲਾ ਘਟਨਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਸ਼ੰਖ, ਚਕਰ ਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰੀ— ਜਨਾਰਦਨ ਨੇ, ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਰੂਪ ਤੇ ਵਰਾਹ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਕੋਈ ਆਰੰਭ, ਨਾਂ ਮੱਧ, ਨਾਂ ਅੰਤ; ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਮਹਾਨ...