ਭਾਗ੍ਯਹੀਨਤਾ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਨੀਂਦ ਵੀ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਧੋਤਾਈ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਸੁਮੰਤ ਜੀ, ਮੈਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਉਹੀ ਮੇਰੀ ਨੀਂਦ ਸੀ। ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਧੰਨ ਹੈ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਜੋ ਪਤੀਵ੍ਰਤਾ ਮਾਤਾ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਭਰਤ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਅਟੁੱਟ ਭਗਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ, ਸੇਸ਼ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, ਉਸ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਜੀ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਵਿਅਕੁਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ। ਫਿਰ ਭਰਤ ਨੇ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ, ਜੋ ਪਵਨਪੁਤ੍ਰ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਸਨ, ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਹਨੁਮਾਨ, ਜਿਸਦੇ ਦੰਦ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਚਾਂਦਨੀ ਵਿੱਚ ਚੰਦਨ ਵਾਂਗ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਹੇ ਵੀਰ ਹਨੁਮਾਨ, ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਵਲੋਂ ਕਹੇ ਹੋਏ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ, ਜੋ ਲੰਮੀ ਵਿਛੋੜੇ ਕਰਕੇ ਕੰਬਦੇ ਤੇ ਰੁੰਝੇ ਹੋਏ ਹਨ।’’ ‘‘ਹੇ ਪਵਨਪੁਤ੍ਰ, ਜਾ ਕੇ ਮੇਰੇ ਉਸ ਭਰਾ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਮੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਕਰਕੇ ਸੁੱਕ ਕੇ ਲੱਕੜ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਛਾਲਾ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ, ਕੇਸ ਜਟਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਥੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਫਲ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ। ਜਿਸ ਲਈ ਦੂਜੀ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਸੋਨਾ ਮਿੱਟੀ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਮੇਰਾ ਧਰਮਵਾਨ ਸਬੰਧੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਜਲ ਰਿਹਾ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ, ਮੇਰੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਖਬਰੀ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਠੰਢਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦੇ, ਕਿ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੁਗਰੀਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਾਨਰ ਮੁਖੀਆਂ, ਅਤੇ ਰਾਖਸਾਂ ਸਮੇਤ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਆ ਗਏ ਹਨ; ਜਿਸਦੀ ਆਮਦ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਜਲਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਪਾਵੇਗਾ।’’ ਇਹ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਧਰਮਵਾਨ ਨਾਇਕ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਭਰਤ ਦੇ ਨੰਦੀਗ੍ਰਾਮ ਵਾਲੇ ਨਿਵਾਸ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਹੁਕਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਰੀ। ਨੰਦੀਗ੍ਰਾਮ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਡੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਲੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਪਰ ਧੀਰਜ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸਨ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਸੁਣਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਮੂਰਤੀ, ਸਰਵ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਭਾਵ ਵਾਲੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਭਰਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, ‘‘ਆਓ! ਦੱਸੋ, ਰਾਮ ਜੀ ਕੈਸੇ ਹਨ?’’ ਇਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੱਜਾ ਬਾਂਹ ਕੰਬਿਆ, ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਚਿਹਰਾ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਐਸਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਾਨਰ ਮੁਖੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ‘‘ਜਾਣ ਲਵੋ ਕਿ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਨੇੜੇ ਹੀ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ।’’ ਰਾਮ ਦੀ ਆਮਦ ਦੀ ਖੁਸ਼ਖਬਰੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਭਰਤ ਦਾ ਸਰੀਰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਰਾਵਣ ਦੀ ਕੀ ਹਾਲਤ ਹੋਈ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ। ਭਰਤ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਮੇਰਾ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਤੁਹਾਡਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਜੀਵਨ ਭਰ ਤੁਹਾਡਾ ਦਾਸ ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ।’’ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਹਵਨ ਸਮੱਗਰੀ ਲੈ ਕੇ, ਤੇ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਹਨੁਮਾਨ ਵਲੋਂ ਦੱਸੇ ਰਸਤੇ ਰਾਮ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਦੂਰੋਂ ਹੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਆਉਂਦੇ ਦੇਖਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਪੈਦਲ, ਜਟਾਵਾਂ, ਛਾਲਾ ਤੇ ਕਛੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਆਦਰ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ। ਉਸ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਭਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਜਟਾਵਾਂ, ਛਾਲਾ ਪਹਿਨੇ, ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਐਸੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸੋਚਿਆ, ‘‘ਇਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਧੀਰਜਵਾਨ ਰਾਜਾ।’’ ‘‘ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਪੈਦਲ ਆ ਰਿਹਾ, ਜਟਾਵਾਂ ਤੇ ਛਾਲਾ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ—ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਮੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਬਦਲ ਗਿਆ—ਹਾਏ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਭਰਾ, ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਪਿਆਰਾ, ਮੇਰਾ ਪਿਆਰਾ ਮਿੱਤਰ। ਮੇਰੀ ਆਮਦ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਤੇ ਮੰਤਰੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਭਰਤ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਸਮੇਤ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਹਨੁਮਾਨ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਉਤਰੇ। ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭੀਨਾ ਮਨ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਵਾਹਨ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਆਏ ਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ‘‘ਭਰਾ, ਭਰਾ, ਭਰਾ, ਭਰਾ’’ ਆਖਦੇ ਰਹੇ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਭਰਤ ਨੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਕਰਕੇ ਵਿਅਕੁਲ ਮਨ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਰਘੁਨਾਥ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਉੱਠਣ ਉੱਤੇ ਵੀ, ਭਰਤ ਖੜ੍ਹੇ ਨਾ ਹੋਏ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਬਾਂਹ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟ ਲਏ। ਭਰਤ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਪਾਪੀ, ਦੁਸ਼ਟ ਤੇ ਬੁਰੇ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਮਿਹਰ ਕਰ, ਹੇ ਰਾਮ, ਮਹਾਬਲੀ, ਦਇਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਆਪਣੀ ਦਇਆ ਕਰ।’’ ‘‘ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਦੀ ਛੋਹਨ ਨੂੰ ਤੂੰ ਕਦੇ ਕਰਕਸ਼ ਸਮਝਿਆ ਸੀ, ਹੇ ਰਾਮ, ਉਹੀ ਚਰਨ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੇ ਰਹੇ।’’ ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭੀਨੇ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ, ਨਿਰਾਸ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਉਂਦੇ, ਫਿਰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ, ਚਿਹਰਾ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਓਤ-ਪੋਤ ਸੀ। ਰਘੁਨਾਥ, ਦਇਆ ਦੇ ਖਜਾਨੇ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਫਿਰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੇਰੀਅਤ ਪੁੱਛੀ। ਫਿਰ, ਭਰਾ ਭਰਤ ਦੇ ਨਾਲ ਪੁਸ਼ਪਕ ਰਥ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਦੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਰਤ ਨੇ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਪਤੀਵ੍ਰਤਾ ਸੀਤਾ ਨੂੰ, ਅਤ੍ਰੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਨਸੂਯਾ ਜਾਂ ਅਗਸਤ ਦੀ ਪਤਨੀ ਲੋਪਾਮੁਦਰਾ ਵਾਂਗ ਮੰਨਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ।