ਭਾਰਤ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਸੁੱਤਦਾ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ, ਮੂੰਝੀਆਂ ਵਾਲਾਂ ਅਤੇ ਛਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦਾ, ਦੁਖ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਜੌਂ ਦੀ ਰੋਟੀ ਖਾਂਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਵਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦਾ। ਹਰ ਸਵੇਰੇ, ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਆਖਦਾ, “ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅੱਖ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ, ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰ। ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਰਾਮਚੰਦਰ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਗਿਆ।” ਉਹ ਦੱਸਦਾ, “ਸੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹਨ, ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈ। ਉਹ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵੀ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਗਈ। ਸੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਹੀਂ ਸਹੀ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੀ ਫਿਰਦੀ ਹੈ—ਹਾਏ, ਜਾਨਕੀ ਆਪ!” “ਸੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਰਾਜ ਸਭਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਹੁਣ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਮੌਤ ਦੇ ਰੂਪ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਣਗੇ। ਸੀਤਾ, ਜੋ ਮਿੱਠਾ ਭੋਜਨ ਖਾ ਕੇ ਕਦੇ ਭੁੱਖ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ, ਹਾਏ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰ ਦਿਨ, ਭਾਰਤ, ਜੋ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ, ਸਵੇਰੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ। ਜਦੋਂ ਮੰਤਰੀ, ਜੋ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਸਨ, ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੇ, ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਦਾ, “ਹੇ ਮੰਤਰੀਓ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ, ਸਭ ਤੋਂ ਅਭਾਗੇ ਅਤੇ ਨੀਚ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ, ਕਿਉਂ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋ? ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ।” ਭਾਰਤ ਆਖਦਾ, “ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਅਭਾਗੇ ਦੀ ਨੀਂਦ ਕੇਵਲ ਪਾਪ ਧੋਣ ਦਾ ਜਤਨ ਹੈ। ਮੈਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੇ ਚਰਨ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ, ਹੇ ਸੁਮੰਤ, ਇਹ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਧੰਨ ਹੈ, ਜੋ ਪਤੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਰਤ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ, ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਪਿੰਡ ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ, ਸ਼ੇਸ਼ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਭਾਰਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੀ ਤੜਪ ਵਿੱਚ ਬੜਾ ਵਿਹਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਹਨੁਮਾਨ, ਜੋ ਪਵਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੰਦ ਚੰਨਣ ਦੇ ਚਾਨਣ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਨੂੰ ਆਖਦਾ, “ਹੇ ਵੀਰ ਹਨੁਮਾਨ, ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਵਲੋਂ ਕਹੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ, ਜੋ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਲੰਬੀ ਅਵਧੀ ਕਰਕੇ ਕੰਬਦੇ ਤੇ ਰੁੰਝੇ ਹੋਏ ਹਨ।” “ਹੇ ਪਵਨ ਪੁੱਤਰ! ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਕੋਲ ਜਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਵਿਛੋੜੇ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਸੁੱਕੀ ਲਾਠ ਵਾਂਗ। ਉਹ ਛਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦਾ, ਮੂੰਝੀਆਂ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਵਿਛੋੜੇ ਕਰਕੇ ਫਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ। ਜਿਸ ਲਈ ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਮਾਂ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਸੋਨਾ ਮਿੱਟੀ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਰਖਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਮੇਰਾ ਧਰਮਪ੍ਰੀਤ ਸਾਕਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਖਬਰੀ ਦੀ ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਠੰਢਾ ਕਰ। ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦੇ ਕਿ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੁਗਰੀਵ, ਹੋਰ ਵਾਨਰ ਮੁਖੀਆਂ, ਅਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਸਮੇਤ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵੀ, ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ 'ਤੇ ਆਏ ਹਨ; ਜਿਸ ਆਉਣ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਜਲਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਪਾਵੇਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਵੀਰ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੰਦੀਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਉਹ ਨੰਦੀਗ੍ਰਾਮ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵਲੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਅਕਲਵਾਨ ਸੀ ਪਰ ਭਰਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵੱਡੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਰੂਪ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਨੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, “ਆਓ! ਦੱਸੋ, ਰਾਮ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹਨ?” ਇਹ ਆਖਦਿਆਂ ਉਸ ਦੀ ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ ਕੰਬੀ, ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਦਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਜਾਣ ਲਓ ਕਿ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਨੇੜੇ ਹੀ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ।” ਰਾਮ ਦੀ ਆਮਦ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਕੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਰੀਰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਿਆ; ਰਾਵਣ ਦਾ ਕੀ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਤੇਰੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਜੀਵਨ ਭਰ ਤੇਰਾ ਸੇਵਕ ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ।” ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਭੇਟ ਲੈ ਕੇ, ਤੇ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਹਨੁਮਾਨ ਵਲੋਂ ਦੱਸੇ ਰਸਤੇ ਰਾਮ ਵਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ। ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ 'ਤੇ ਸੀ, ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ। ਰਾਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪੈਦਲ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਮੂੰਝੀਆਂ ਵਾਲਾਂ, ਛਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਤੇ ਲੰਗੋਟ ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਭਰਾ ਵਾਂਗ ਭੇਸ ਬਣਾਏ ਹੋਏ, ਮੂੰਝੀਆਂ ਵਾਲ, ਛਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ, ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਸਰੀਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਲਏ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ ਸੋਚਿਆ, “ਹਾਂ, ਇਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨੀ ਰਾਜਾ। ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਪੈਦਲ ਆਉਂਦਾ, ਮੂੰਝੀਆਂ ਵਾਲਾਂ ਤੇ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲਾ—ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਹੋਰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਮੇਰੇ ਲਈ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਮੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਕਰਕੇ ਜੋ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ—ਹਾਏ, ਮੇਰਾ ਭਰਾ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਪਿਆਰਾ ਮਿੱਤਰ।” “ਮੇਰੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਤੇ ਮੰਤਰੀ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ, ਭਾਰਤ ਵਸੀਸ਼ਠ ਸਮੇਤ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਹਨੁਮਾਨ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਉਤਰ ਆਇਆ।