ਪ੍ਰਾਣੀਤ, ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਗਣਨਾ-ਯੋਗ ਰਾਤਾਂ ਅਤੇ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਅੰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਅੱਗ, ਜੋ ਕਿ ਮਹਾ-ਕਾਲ ਹੈ, ਕੌਸਮਿਕ ਅੰਡੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਲਾਏ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਡੇ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ, ਜੋ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਜੋ ਹਰੀ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਯ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਰੀਏ, ਭਗਵਾਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਲੀਨਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਲੀਲਾ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਮੋਹ-ਭ੍ਰਮ ਵਜੋਂ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਵੱਲੋਂ ਰਚੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਵਿਦਿਆ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਮਾਇਆ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ—ਸਦਾ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਨ ਅਤੇ ਲੀਨਤਾ ਦਾ ਅਜਰ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਯੋਗਨਿਦ੍ਰਾ, ਮਹਾ-ਭ੍ਰਮ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਅਤੇ ਆਦਿ-ਪਦਾਰਥ—all ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਲੀਲਾ ਦੇ ਮਾਹਰ ਹਨ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਲੀਨਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਣਗਿਣਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਇੱਕ ਗੂੜ੍ਹਾ, ਅਨੰਤ, ਨਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹਨੇਰਾ ਹੈ। ਉਪਰ, ਹੱਦ ਤੇ, ਵਿਰਜਾ ਹੈ—ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਚਿਰ-ਸਥਾਈ। ਉਸ ਦੇ ਜਰੀਏ, ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥੂਲ ਅਤੇ ਸੂਖਸ਼ਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਫੈਲਾਓ ਅਤੇ ਸੰਗੁਚਨ—ਇਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਲੀਨਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਫਿਰ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਹਾ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਰੂਪ ਹੈ। ਹੁਣ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸੁਣੋ, ਹੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਰਾਜ਼ਦਾਰ। ਪ੍ਰਧਾਨਾ ਅਤੇ ਪਰਮ-ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਵਿਰਜਾ ਨਦੀ ਵਹਿ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਨਦੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਲ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪਾਰ, ਉੱਚਤਮ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਚਿਰ-ਸਥਾਈ ਤ੍ਰੈ-ਰੂਪ ਵਜੂਦ ਹੈ। ਇਹ ਅਮਰ, ਅਨੰਤ, ਚਿਰ-ਸਥਾਈ, ਸ਼ੁੱਧ, ਸਤਵ-ਮਈ, ਅਵਿਨਾਸੀ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਪਰਮ-ਨਿਵਾਸ ਹੈ। ਉਹ ਅਣਗਿਣਤ ਸੂਰਜਾਂ ਅਤੇ ਅੱਗਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਪਵਿੱਤਰ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਲੀਨਤਾ ਨਾਲ ਅਸਪਸ਼ਟ। ਇਹ ਅਣਗਿਣਤ, ਅਜਰ, ਅਮਰ, ਜਾਗਣ, ਸੁਪਨੇ, ਆਦਿ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ; ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ, ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਨਿਵਾਸ, ਬ੍ਰਹਮ-ਆਨੰਦ ਦਾ ਆਧਾਰ। ਕੋਈ ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਜਾਂ ਉੱਤਮ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਸ਼ੁਰੂ, ਨਾ ਅੰਤ; ਚਮਕਦਾਰ, ਆਨੰਦਮਈ, perpetual bliss ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਪਰਮ-ਨਿਵਾਸ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾ ਸੂਰਜ, ਨਾ ਚੰਦ, ਨਾ ਅੱਗ ਚਮਕ ਸਕਦੀ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਹਰੀ ਦਾ ਚਿਰ-ਸਥਾਈ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਨਿਵਾਸ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਨਾ ਮੈਂ, ਨਾ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਨਾ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ, ਹਰੀ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਉਸ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਭਗਵਾਨ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂ ਨਾ ਜਾਣੇ, ਹੇ ਮਿੱਤਰ, ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ। ਉਹ ਅਵਿਨਾਸੀ, ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਰਾਜ਼, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਆਸਨ ਲਗਾ ਚੁੱਕੇ; ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਤੋਤ੍ਰ ਪਾਠ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਥੇ ਇਕੱਠੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪਰਮ-ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹਨ; ਅਵਿਨਾਸੀ, ਚਿਰ-ਸਥਾਈ, ਦਿਵ੍ਯ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਅੱਖ ਵਾਂਗ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਦੇਵਤਾ ਦਾਖਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ; ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਯੋਗੀ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਸਾਰੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਹ ਦੱਸਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਸੁਭਾਸ਼ੀ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪਰਮ-ਨਿਵਾਸ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭਤਾ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਅਧਿਕ ਸੀੰਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗਾਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਲੋਕ ਸੁਪਰੀਮ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਜੀਵਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ, ਧਨੁ-ਧਾਰੀ, ਗੋਪਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਪਰਮ-ਨਿਵਾਸ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਗਾਂ ਅਤੇ ਗੋਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਨਿਵਾਸ। ਸੂਰਜ ਦੇ ਰੰਗ ਵਾਲੀ, ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਜੋਤ; ਬ੍ਰਹਮ-ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਸ਼ੁੱਧ ਸਤਵ, ਚਿਰ-ਸਥਾਈ। ਇਸ ਚਿਰ-ਸਥਾਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਉਸ ਪਰਮ-ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਚਿਰ-ਯੁਵਕ ਜਾਗਦੇ, ਚਮਕਦੇ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭੈਣਾਂ, ਜੋ ਯੁਵਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪ੍ਰਿਅ ਹਨ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ; ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਾਧਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਚਿਰ-ਸਥਾਈ ਦੇਵਤਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ-ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ, ਸਵਰਗ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਉਥੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਾਗਦੇ, ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸੰਗਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਪਰਮ-ਨਿਵਾਸ ਮੁਕਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਮੁਕਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਸਰਵੋਤਮ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਦਿਵ੍ਯ, ਅਮਰ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ; ਅਵਿਨਾਸੀ, ਉੱਚਤਮ ਲੋਕ, ਵੈਕੁੰਠ, ਚਿਰ-ਸਥਾਈ ਸਥਾਨ। ਇਹ ਚਿਰ-ਸਥਾਈ, ਪਰਮ-ਆਕਾਸ਼, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ; ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪਰਮ-ਨਿਵਾਸ ਦੇ ਸਮਾਨार्थਕ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤਿੰਨ-ਰੂਪ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਦਮ ਮਹਾ-ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਉਮਾ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ, ਇਹ 227ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ 'ਤਿੰਨ-ਰੂਪ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ' ਹੈ। ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: "ਹੇ ਹਿਰਣਯਕਸ਼ ਅਤੇ ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੁ, ਤੁਸੀਂ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਸਰਵਪ੍ਰਧਾਨ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋ।" ਉਹ ਦੋਨਾਂ, ਜਯ ਅਤੇ ਵਿਜਯ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਸ਼੍ਵੇਤ-ਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਕੋਲ ਗਏ। ਉਥੇ, ਉਹ ਦੋਨਾਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਨੇ ਸੰਕਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ੁਕ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਹ ਦੋਨਾਂ, ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵਪ੍ਰਧਾਨ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਰੋਕ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸੰਕਾ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਛੱਡ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਸੇਵਕ ਬਣ ਗਏ ਹੋ।" ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: "ਇਹ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀ ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ।" ਵਿਸ਼ਨੂ, ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਦੋਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਲਾਇਆ। ਫਿਰ, ਉਹ ਦੋਨਾਂ ਉਥੇ ਉਠ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਹਨ, ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਤੁਸੀਂ ਦੋਨਾਂ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦੇ ਆਰੰਭ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪਰਮ-ਨਿਵਾਸ, ਅਤੇ ਜਯ-ਵਿਜਯ ਦੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਹੋਈ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।