ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਮੰਤਰ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਚਾਹੇ ਜੜ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਚੇਤਨ—ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਹੀ ਸੇਵਕ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਨਾਰਾਇਣ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਮਾਤਾ, ਪਿਤਾ, ਪੁੱਤਰ, ਸਾਕ, ਆਸਰਾ, ਠਿਕਾਣਾ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਲਕੜੀ ਹੈ। ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਦੇ ਪਤੀ, ਸਭ ਚੰਗੀਆਂ ਖਾਸਲਤਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਿਹਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਨਿਰਗੁਣ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਹੈ। ਜੋ ਕਮੀ ਜਾਂ ਅਧਮਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਕੁਦਰਤੀ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਕਰਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਝੂਠੇ ਸੰਸਾਰੀ ਪੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੈਦਾਂਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੀ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਅਸਥਿਰ ਹੈ; ਇੱਧਰ ਤੱਕ ਕਿ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਰੂਪ ਵੀ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਂਦੇਵੀ, ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਰੂਪ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਇਥੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਹਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਖੇਡ ਵਾਂਗ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਜੋ ਲੀਲਾ ਦੇ ਮਾਹਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਚਾਰ, ਫਿਰ ਦਸ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਟਾਪੂਆਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ, ਇਹ ਸੋਹਣਾ ਤੇ ਪੂਰਨ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਦਸ ਤੋਂ ਵਧ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਸੱਤ ਪਰਤਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਮਾਂ ਕਾਲ, ਕਾਸ਼ਠ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਲਯ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਚੱਕਰਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੰਨੇ ਹੀ ਰਾਤਾਂ ਤੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਲਈ, ਜੋ ਅਪ੍ਰਕਟ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਉਮਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਅੰਤ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਲੋਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਾੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਵੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਤੱਤ ਇਸ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਜੋ ਹਰੀ ਦੀ ਸਰਣ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਉਸ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਰਾਹੀਂ, ਭਗਵਾਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਲਯ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਖੇਡ ਵਾਂਗ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਮਾਇਆ ਰਚੀ। ਅਗਿਆਨ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਮਾਇਆ—ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਣਾ ਤੇ ਲਯ ਦੀ ਸਦੀਵੀ ਕਾਰਣ ਹਨ। ਯੋਗਨਿਦ੍ਰਾ, ਮਹਾ-ਮੋਹ, ਤ੍ਰਿਗੁਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਅਪ੍ਰਕਟ ਅਤੇ ਆਦਿ ਪਦਾਰਥ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਲੀਲਾ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਦੀਆਂ ਹੀ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਲਯ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਬੇਅੰਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ, ਮੋਟਾ ਤੇ ਸੁਕਸ਼ਮ, ਅਮਰ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਅੰਧਕਾਰ ਦੇ ਉਪਰ, ਸੀਮਾ ਤੇ, ਵਿਰਜਾ ਹੈ—ਅਨੰਤ ਤੇ ਸਦੀਵੀ; ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੀ ਸਰਵਜਣੀਕ ਤੇ ਸੁਕਸ਼ਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ, ਫੈਲਾਅ ਤੇ ਸਿਕੁੜਨ—ਇਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਲਯ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਫਿਰ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਹਾ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਪਰਮ ਮਹਿਮਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਤਿੰਨ ਗੁਣੀ ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸੁਣ, ਹੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਰਮਣੀ! ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਰਜਾ ਨਦੀ ਵਹਿ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਮੰਗਲਮਈ ਨਦੀ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਪਾਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਤਿੰਨ-ਗੁਣੀ ਭਾਵ ਹੈ। ਉਹ ਅਮਰ, ਸਦੀਵੀ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਅਨੰਤ, ਪਰਮ ਆਸਥਾਨ ਹੈ; ਪਵਿੱਤਰ, ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਦੈਵੀ, ਨਾਸ ਰਹਿਤ—ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ। ਉਹ ਅਣਗਿਣਤ ਕ੍ਰੋੜਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਅਤੇ ਅੱਗਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ, ਵਿਗੜਣ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਸਭ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਾਰ, ਪਵਿੱਤਰ, ਜਨਮ ਤੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਅਣਗਿਣਤ, ਅਜਰ, ਅਮਰ, ਜਾਗ, ਸੁਪਨਾ ਆਦਿ ਹਾਲਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ; ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ, ਮੋਖ ਦਾ ਨਿਵਾਸ, ਬ੍ਰਹਮ-ਆਨੰਦ ਦੇ ਦਾਤਾ। ਕੋਈ ਉਸਦੇ ਬਰਾਬਰ ਜਾਂ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਉਸਦਾ ਆਰੰਭ ਹੈ, ਨਾ ਅੰਤ; ਵੱਡੀ ਵਿਲੱਖਣ ਚਮਕ, ਸੁਖਦਾਈ, ਸਦਾ ਆਨੰਦ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ। ਪ੍ਰਾਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਪਰਮ ਨਿਵਾਸ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਨਾ ਸੂਰਜ, ਨਾ ਚੰਦਰਮਾ, ਨਾ ਅੱਗ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਇਹੀ ਹਰੀ ਦਾ ਪਰਮ ਨਿਵਾਸ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਪਰਮ, ਸਦੀਵੀ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਨਿਵਾਸ ਕ੍ਰੋੜਾਂ-ਕ੍ਰੋੜਾਂ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਣਨਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਨਾ ਮੈਂ, ਨਾ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਨਾ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ, ਹਰੀ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰ ਸਕਦੇ; ਇੱਥੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂ ਨਾ ਜਾਣੇ, ਹੇ ਮਿੱਤਰ, ਇਹ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਵੇਦਾਂਤਕ ਰਹੱਸ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ—ਜਿਹੜਾ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸਤੁਤੀਆਂ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਜੋ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਥੇ ਇਕੱਠੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਸਦਾ ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਪਰਮ ਨਿਵਾਸ ਵੇਖਿਆ ਹੈ; ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਸਦੀਵੀ, ਦੈਵੀ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਅੱਖ ਵਾਂਗ ਵਿਸ਼ਾਲ। ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ; ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ, ਵੱਡੇ ਯੋਗੀ ਇਸਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਨਾ ਮੈਂ, ਨਾ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਨਾ ਦੇਵਤੇ, ਨਾ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਸਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ਮਤਲਬ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਸਤਕਰਮਾਂ ਵਾਲੀ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪਰਮ ਨਿਵਾਸ, ਜਿਸਨੂੰ ਮੰਗਲ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਵੱਡੇ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗਾਵਾਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਲੋਕ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ, ਧਨੁਧਾਰੀ, ਗੋਪਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਪਰਮ ਨਿਵਾਸ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਗਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗੋਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਇਹ ਸੁਖ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਰੰਗ, ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਜੋਤ; ਬ੍ਰਹਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਤ੍ਵ, ਸਦੀਵੀ। ਇਸ ਸਦੀਵੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਉਸ ਪਰਮ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਸਦਾ ਨੌਜਵਾਨ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਖੜੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭੈਣਾਂ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤ ਪਈਆਂ ਹਨ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ; ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਾਧ੍ਯ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਦੀਵੀ ਦੇਵਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਤਮਾ-ਵਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਮਹਾਨਤਾ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉੱਥੇ, ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸੰਗਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਉਹ ਪਰਮ ਨਿਵਾਸ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।