ਗੌਤਮ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੁੰਝਲ ਸੀ ਕਿ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਮੌਤ ਕਦੋਂ ਆਵੇਗੀ—ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਾਂ ਦਿਨ ਵਿੱਚ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਪੀੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖ, ਕੀੜੇ, ਕੀੜਿਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਰਸ-ਵਿਆਸ, ਦੁਖ-ਸੁਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਜੀਵ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕਾਰਣ-ਵਿਧੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਕ ਜਿੰਦ ਨੂੰ ਵੀ ਇੱਕ ਹੀ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਮੂੜਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਸਮਝ, ਤੇ ਛੋਟੇ ਹੋਣ ਤੇ ਗਿਆਨ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਇੰਦ੍ਰ-ਵਿਲਾਸ ਤੇ ਸਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਵਾਨੀ ਲੰਘਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਧਨ-ਦੌਲਤ ਦੀ ਲਾਲਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਢੇਪੇ ਵਿੱਚ ਭੋਗ-ਇਚ্ছਾ ਤਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਤਨ-ਮਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਕਫ਼, ਲਾਰ, ਝੁਰਰੀਆਂ, ਚਿੱਟੇ ਵਾਲ, ਕੰਬਣ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਖੰਘ, ਹਵਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੁਢਾ ਮਨੁੱਖ ਕੁਝ ਪਕੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਤਰੀਆਂ ਨੇੜੇ ਖੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਉਘਾ ਦਿੰਦਾ—ਪਿੱਠ ਖੁਜਲਾਉਂਦਾ, ਕੱਪੜਾ ਚੁੱਕਦਾ, ਖਾਣ ਵੇਲੇ ਕਫ਼ ਖਾਣ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ, ਤੇ ਨਿਗਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਖੰਘਣ ਤੇ ਪਿੱਠ ਤੋਂ ਹਵਾ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਮਲ-ਮੂਤਰ ਤੇ ਕਫ਼ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੀ ਵਹੁਟੀ ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਗਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬੱਚੇ ਮਜ਼ਾਕ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਚਲਾਈ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਭੋਜਨ ਆਉਂਦਾ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਹੋਇਆ ਦੱਸ ਕੇ ਗਲਾਂ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਮੁੜ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ, "ਮੈਂ ਐਸੇ ਪਾਪ ਕੀਤੇ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਖਾਵਾਂ, ਕਿਵੇਂ ਸੁੱਤਾ ਰਹਾਂ, ਕਿਵੇਂ ਖੜਾ ਹੋਵਾਂ, ਕਿਵੇਂ ਚੱਲਾਂ, ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਕ ਦਿਨ, ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਾਮਾ, ਤੇ ਲਜਜਾ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?" ਪਰ ਪੁਰਾਣਾ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਪਾਪੀ ਸਮਝ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਗੌਤਮ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਬੈਠਾ ਦੇਖ, ਪੁਰਾਣਾ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿਚਾਰਦਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਉਸ ਕੋਲ ਆ ਕੇ, offered seat, ਪਰ ਗੌਤਮ ਨੇ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਧਰਤੀ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਰਾਮਾ, ਉਹ ਪੁਰਾਣਾ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਬੋਲੇ, "ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਇਥੇ ਹੀ ਦੱਸੋ।" ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਬਿਨਾ ਛੁਪਾਏ ਦੱਸ।" ਗੌਤਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਕੋਈ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਜੋ ਮੈਂ ਨਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ," ਤੇ ਰੋਂਦਾ ਹੋਇਆ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕਿਵੇਂ, ਪਿਤਾ?" ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਨਹੀਂ।" ਜੇ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਮੁੜ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ—ਗੌਤਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਪੁਰਾਣਾ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ, ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਵੀ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ—?" ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਪਾਪੀ ਦਾ ਸਾਥ ਫਲਦਾਇਕ ਨਹੀਂ।" ਪੁਰਾਣਾ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਦੀ ਨਿਰਣੇ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ।" "ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਜੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਦੱਸੇ, ਉਹ ਸਹੀ ਨਹੀਂ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਲਈ ਇੱਕ ਵਾਰ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ, ਦੂਜੀ ਵਾਰੀ ਲਈ ਦੋ ਵਾਰ, ਤੀਜੀ ਵਾਰੀ ਲਈ ਤਿੰਨ ਵਾਰ, ਚੌਥੀ ਵਾਰੀ ਲਈ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਨਹੀਂ। ਤੇਰੇ ਪਾਪ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ।" "ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਲਈ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦਾ।" ਗੌਤਮ ਨੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ?" ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਰਾਤਰੀ ਮਨਾਈ। ਚੌਥਾ ਉਪਵਾਸ ਵੀ ਕੀਤਾ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਤੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਫਲ ਤੇ ਛਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਉਪਵਾਸ ਤੋੜਿਆ। ਫਿਰ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੈਲ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰ ਕੇ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਆਹ ਭਰਦਿਆਂ, ਮੰਦਰ ਗਿਆ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। "ਮੇਰਾ ਪਾਪ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕੇਗਾ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਚੁਪ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਇਹ ਪਾਪ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਤੇ ਅੰਤ-ਰਹਿਤ ਹੈ?" "ਸੁਣਿਆ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਪੁਰਾਣਾ ਸੁਣ ਕੇ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਹ ਪੁਰਾਣਾ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਬੋਲੇ, "ਮਹਾਨ, ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਸਮਝਾਓ।" "ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜਤਕ ਰੀਤੀਆਂ ਕਰਵਾਓ; ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣ ਕੇ ਅੱਜ ਸੁਣਾਂਗਾ ਤੇ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਾਂਗਾ।" "ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰਤ ਪੁਰਾਣਾ ਪੜ੍ਹੋ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਅਰਥ ਨਿਰਣੇ ਕਰ ਕੇ ਕਰ ਸਕਾਂ।" ਪੁਰਾਣਾ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਪੁਰਾਣਾ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਵਿਤਰਤਾ ਤੇ ਸਮਰਥਾ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਾਂਗਾ, ਜੋ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਕਿਹੜਾ ਪੁਰਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ? ਉਹ ਪੜ੍ਹਾਂਗਾ।" ਗੌਤਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਉਹ ਪੁਰਾਣਾ ਦੱਸੋ ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਲਾਭਦਾਇਕ ਤੇ ਮਨ-ਭਾਵਨ ਹੋਵੇ।" "ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਰਿ ਤੇ ਈਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਾਦ ਨਾ ਹੋਵੇ।" ਪੁਰਾਣਾ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਕੱਚੁਆ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰਿਆ ਪੁਰਾਣਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਦੇਵਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਾਦ ਨਹੀਂ।" "ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।" "ਜੇ ਕੋਈ ਪਾਪੀ ਸੋਚੇ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮਰ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸੁਣੇ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਇੱਕ ਐਸਾ ਕੰਮ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਸੁਣਨ ਤੇ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਨਿਰਪੱਖ ਹੈ।" "ਜੇ ਪੁਰਾਣਾ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਧਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਚਲਣ-ਚਲਣ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ, ਪੁੰਨ, ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਹੇਸ਼ ਪਸੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਚਾਹੀਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਪਿਤਰ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।" ਇਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕਿਵੇਂ, ਅਨੇਕ ਪਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ, ਪੁਰਾਣਾ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਪੁਰਾਣਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ?