ਜਿਥੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ‘ਈਸ਼ਵਰ’ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਭੁਤਾ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੁਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਵੇਦਕ ਸਿੱਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ‘ਆਤਮੇਸ਼ਵਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਵੀ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਖੁਦ ਖੇਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਾ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁਹਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਆਤਮਾ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਭਗਵਾਨ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਨੀਲਾ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ, ਉਹੀ ‘ਈਸ਼ਵਰ’ ਕਹਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਮੂਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹਨ। ਉਹ ਯਜਮਾਨ, ਯਜਨਾ, ਯਜਮਾਨੀ, ਯਜਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪ ਹੀ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਹਨ, ਯਜਨਾ ਦੇ ਭੋਗਤਾ ਤੇ ਯਜਮਾਨ ਪੁਰੁਸ਼ ਵੀ ਆਪ ਹੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ। ਉਹ ਯਜਮਾਨ, ਹਰੇਕ ਹੋਮ ਅਤੇ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਭੋਗਤਾ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਹਰੀ, ਇੱਥੇ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਸਾਰੇ ਦੈਤ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਤੁਰੰਤ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਹਰੀ, ਜਨਾਰਦਨ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪ ਨੂੰ ਧਾਰਣ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰਨ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਯਜਨਾ ਕਰਵਾਈ, ਉਸ ਯਜਨਾ ਤੋਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਭਾਗ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਯਜਨਾ ਤੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ, ਰਿਗ ਅਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰ, ਘੋੜੇ, ਗਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਇਸ ਯਜਮਾਨ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਯਜਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਸਾਰੀ ਜਗਤ, ਚਲਤ ਅਤੇ ਅਚਲਤ, ਹਰੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ, ਬਾਂਹਾਂ, ਰਾਨਾਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਅਕਾਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਸੂਰਜ, ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਅੱਗ ਅਤੇ ਇੰਦਰ, ਸਾਹ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਉਸਦੇ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ; ਸਾਰੀ ਚਲਤ ਅਤੇ ਅਚਲਤ ਜਗਤ ਸਦਾ ਵਿਅਪਕ ਵਿਸ਼ਣੂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ‘ਨਾਰਾਯਣ’ ਕਹਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮੱਕੀ ਆਪਣਾ ਜਾਲ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹਰੀ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ, ਰੁਦ੍ਰ, ਯਮ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਆਦਿਕ ਨੂੰ ਆਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਹਰੀ’ ਕਹਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮਹਾਂਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਾਇਆ ਦੇ ਤਲ ਉੱਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੀ ਬਚਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਰੀ ਜਗਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਆਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਨਾਰਾਯਣ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਨਾ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਨਾ ਰੁਦ੍ਰ, ਨਾ ਦੇਵਤੇ, ਨਾ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਨਾ ਅਕਾਸ਼, ਨਾ ਧਰਤੀ, ਨਾ ਸੋਮ, ਨਾ ਸੂਰਜ—ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਨਾ ਤਾਰੇ, ਨਾ ਲੋਕ, ਨਾ ਮਹਾਨ ਅੰਡ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹਰੀ ਦੁਆਰਾ ਘੇਰੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਨਾਰਾਯਣ’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਚੌਥੇ ਵਿਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਪਾਰਵਤੀ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਜਗਤ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਾਸੀ ਹੈ। ਜਿਸਨੇ ਇਹ ਅਰਥ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਾ ਸਿੱਧੀ, ਨਾ ਭੋਗ, ਨਾ ਭਗਤੀ, ਨਾ ਮੁਕਤੀ—ਕੁਝ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ‘ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅਰਥ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼’ ਨਾਮਕ, ਪਾਵਨ ਪਦਮ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰਖੰਡ ਦੀ ੨੨੬ਵੀਂ ਅਧਿਆਇ, ਜੋ ਉਮਾ ਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਾਰਵਤੀ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੈਂਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਤੇ ਗੁਣ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਓ। ਹੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪਰਮ ਧਾਮ, ਹਰੀ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਭਾਜਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਸੱਚਾਈ ਵੀ ਦੱਸੋ।” ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਹੇ ਦੇਵੀ, ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਤੇ ਗੁਣ, ਅਤੇ ਹਰੀ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼, ਜਿਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਤੇ ਨਾਰਾਯਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਤੇ ਪੈਰ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ, ਅੱਖਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ; ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਜਗਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਉੱਚੇ ਧਾਮ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਭਾਲਦਿਆਂ ਹੋਏ ਵੀ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼, ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੋਹਣੇ ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਮਾਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਨਾਲ ਭੋਗ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਹਰੀ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੇਹ ਤੇ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਨੌਜਵਾਨ ਬਾਲਕ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਮਾਂ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਆਪਣੀ ਸ਼ੀਤਲਤਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਵ ਮਾਤਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਦਾ ਨੌਜਵਾਨ, ਦਸ ਮਿਲੀਅਨ ਕਾਮਦੇਵਾਂ ਵਰਗੀ ਸੋਭਾ ਵਾਲਾ, ਪਰਮ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਸੀ। ਮਜ਼ੇ ਲਈ, ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਸਾਰੀ ਜਗਤ ਉਸਦੇ ਖੇਲ ਲਈ ਹੈ; ਭੋਗ ਤੇ ਖੇਲ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਦੁਹਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਖੇਲ ਵਾਪਸ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭੋਗ ਤੇ ਖੇਲ ਦੋਵੇਂ ਉਸਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗ ਪਰਮ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ, ਤੇ ਇੱਕ ਭਾਗ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਤਿੰਨ ਭਾਗ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਪਰ ਇੱਕ ਭਾਗ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਨਾਸਵੰਤ ਜਗਤ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਮੰਗਲਮਈ ਰੂਪ ਪਰਮ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਅਵਿਨਾਸੀ, ਸਦਾ ਨੌਜਵਾਨ, ਦਿਵ੍ਯ ਤੇ ਅਟੱਲ। ਉਹ ਸਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਮਾਤਾ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਤੇ ਭੂ ਦੇ ਨਾਲ ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਂ, ਸਦਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਤੋਂ ਅਟੁੱਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਉਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵੀ ਹੈ, ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਸਦਾ ਮੰਗਲਮਈ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਣੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਤੇ ਪੈਰ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ, ਅੱਖਾਂ, ਸਿਰ ਤੇ ਚਿਹਰੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਨ; ਨਾਰਾਇਣੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਂ, ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਚਲਤ ਤੇ ਅਚਲਤ ਹੈ, ਉਹ ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਗਤ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਲੀਨਤਾ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਖੁਲਣ ਤੇ ਮੁੰਦਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਦੀ ਜਨਨੀ, ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ, ਪਰਮ ਮਾਤਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ, ਉਹ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।