ਇਹ ਕਥਾ ਉਮਾਂ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅਰਥ, ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਚੀ ਸੁਰੂਤਿ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ, ਛੂਹਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ—ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਹਰੀ ਹੈ। ਜੋ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਬੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ ਜਗਤ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹਰੀ, ਮਹਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਪੁਰੁਸ਼, ਜਿਸ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿਰ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅੱਖਾਂ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੈਰ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਦਸ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਸਭ ਨਾਰਾਇਣ, ਹਰੀ ਹੈ; ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ ਅਤੇ ਭੋਗ ਤੋਂ ਜੀਵਨ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਰਾਟ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ। ਉਹੀ ਪੁਰੁਸ਼ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਵਾਸੁਦੇਵ, ਅਚਲ ਹਰੀ ਹੈ; ਉਹ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ, ਭਾਗਵਾਨ, ਅਮਰ, ਸਦਾ-ਸਦਾ, ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ। ਉਹ ਜਗਤ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਸਰਵਸੱਤਾ ਹੈ; ਉਹ ਹੀਰਣਯਗਰਭਾ, ਸਵਿਤਾ, ਅਨੰਤ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। 'ਭਾਗਵਾਨ' ਅਤੇ 'ਪੁਰੁਸ਼' ਦੇ ਨਾਮ ਉਸ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਵਾਸੁਦੇਵ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਜਗਤ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ; ਉਹੀ ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲਦੇ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਲਕਸ਼ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਾਲੀ ਅੱਖਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਆਖ਼ਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਉਹ ਸਰੂਪ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ, ਨਾਰਾਇਣ, ਹਰੀ; ਉਹੀ ਸਦਾ-ਸਦਾ ਪੁਰੁਸ਼, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ-ਕਿੱਥੇ ਸਵਾਮੀਪਣ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ 'ਈਸ਼ਵਰ' ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਿਰਗੁਣ ਸਵਾਮੀਪਣ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਸਦੀਵੀ ਵੈਦਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ 'ਆਤਮੇਸ਼ਵਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਤੀਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀਤਤਾ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ ਦੁਆਰਾ; ਦੋਹਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸਵਾਮੀਪਣ ਉਸ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਜੋ ਸ੍ਰੀ, ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਨੀਲਾ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਈਸ਼ਵਰ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂਪਣ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਯੱਗ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ, ਯੱਗ ਹੀ ਹੈ, ਯੱਗ ਦਾ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਯੱਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਯੱਗ ਦਾ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ, ਯੱਗੀ ਪੁਰੁਸ਼, ਉਹੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਯੱਗ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਸਭ ਭੋਗਾਂ ਅਤੇ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਾ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹਰੀ, ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ, ਸਭ ਰਾਖਸ਼ਸ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਤੁਰੰਤ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਰੀ, ਜਨਾਰਦਨ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ, ਪੂਰੀ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਯੱਗ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਯੱਗ ਤੋਂ ਉਹ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਯੱਗ ਤੋਂ, ਸਭ ਆਹੁਤੀਆਂ, ਰਿਗ ਅਤੇ ਸਾਮਾ ਮੰਤ੍ਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਉਸ ਤੋਂ ਘੋੜੇ, ਗਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਸ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ, ਜੋ ਸਭ ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਹਰ ਚੀਜ਼, ਚਲਦੀ ਤੇ ਅਚਲਦੀ, ਹਰੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ, ਬਾਂਹਾਂ, ਜੰਘਾਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈ; ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਧਰਤੀ, ਤੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਅਕਾਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਚੰਦ, ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਸੂਰਜ, ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਅੱਗ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰ, ਸਾਹ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼; ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਚਲਦਾ ਤੇ ਅਚਲਦਾ, ਸਦੀਵੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਲਈ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਨਾਰਾਇਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਰਚ ਕੇ, ਹਰੀ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਾਲ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮਕੜੀ, ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ ਤੋਂ ਜਾਲ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦ੍ਰ, ਰੁਦ੍ਰ, ਯਮ ਅਤੇ ਵਰਨੁ ਨੂੰ ਵੀ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ 'ਹਰੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਜਗਤ ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਾਇਆ ਦੀ ਸਤਹ ਤੇ, ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣਾ ਜਗਤ ਆਪਣੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਸਦੀਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਉਥੇ ਸੌਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਨਾਰਾਇਣ, ਅਚਲ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਨਾ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਨਾ ਰੁਦ੍ਰ, ਨਾ ਦੇਵਤਾ, ਨਾ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਨਾ ਅਕਾਸ਼, ਨਾ ਧਰਤੀ, ਨਾ ਸੋਮ, ਨਾ ਸੂਰਜ ਸੀ। ਨਾ ਤਾਰੇ, ਨਾ ਲੋਕ, ਨਾ ਮਹਾਨ ਅੰਡ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਹਰੀ ਦੁਆਰਾ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੁਬਾਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਚੌਥੇ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪਾਰਵਤੀ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਸੇਵਕ ਹੈ; ਇਹ ਅਰਥ ਜਾਣ ਕੇ, ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਅਰਥ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਕੋਈ ਸਫਲਤਾ, ਭੋਗ, ਭਗਤੀ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਮੂੰਹ ਵਾਲੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਦਮ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰਖੰਡ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ, 'ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਸਿਖਿਆ' ਨਾਮਕ 226ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਚੀ ਸੁਰੂਤਿ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ। ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਥਾਨ, ਹਰੀ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਭਾਗਾਂ, ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸੱਚੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੱਸੋ। ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਣੋ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਚੀ ਸੁਰੂਤਿ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਤੇ ਗੁਣਾਂ, ਅਤੇ ਹਰੀ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਦੀਵੀ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਹਥਾਂ ਤੇ ਪੈਰ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ, ਅੱਖਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਹਨ; ਪ੍ਰਭੂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਵੀ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ੍ਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼, ਕਈ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਰਮਣੀ ਸ੍ਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਭੋਗ ਲਈ, ਦਿਵਿਆ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਹਰੀ, ਵੱਡੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ, ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਨੌਜਵਾਨ ਬਚਪਨ ਅਪਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਦੇ ਨਾਲ ਰਸ-ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਅਮ੍ਰਿਤ-ਕਿਰਨਾਂ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਹੈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਸਚੀ ਸੁਰੂਤਿ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਮਾਂ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਪਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ।