ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਰਾਮਾ, ਜੇ ਕੋਈ ਸ਼ਲੋਕ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਮਝੋ ਪਾਠ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਜੇ ਸ਼ਲੋਕ ਦੂਜੇ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਸ਼ਲੋਕ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਪੜ੍ਹੋ ਤੇ ਉਸਦਾ ਅਰਥ ਵੀ ਸਮਝਾਓ। ਵਿਦਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਲੋਕ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਪੜ੍ਹੇ ਤੇ ਅਰਥ ਵੀ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਸਮਝਾਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਲਦੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਗੜਬੜ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਲਦੀ ਲਈ ਇੱਕ ਘੜੀਕਾ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ। ਪਾਠੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਘਬਰਾਹਟ ਜਾਂ ਜਲਦੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਤੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਲੋਕ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਉਸਦਾ ਅਰਥ ਮਨ ਵਿਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਉਲਟ ਨਹੀਂ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਦੁਜਾ ਸ਼ਲੋਕ, ਚਾਹੇ ਉਚਿਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ, ਪਾਠੀ ਅਸਲ ਸ਼ਲੋਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪੜ੍ਹ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਮੰਨੋ। ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਸ਼ਲਾਘਾ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸ਼ਲੋਕ ਭੀ ਦੇਵ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਇਆ ਹੈ ਤੇ ਭਾਗ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਕੁਨ ਵਿਚ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਅਚੰਭੇ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਗ ਦੇ ਰਾਹ ਤਿੱਖੇ ਤੇ ਅਨੋਖੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਬਦਲਣ ਕਰਕੇ ਸ਼ਲੋਕ ਉੱਪਰਲੇ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਕੇਤ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਜਾ ਪੰਨਾ ਪੜ੍ਹੋ। ਫਿਰ ਤੀਜਾ ਪੰਨਾ ਪੜ੍ਹੋ ਤੇ ਅਰਥ ਵਿਚਾਰੋ। ਜੇ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਸਰਗ (ਃ) 'ਤੇ ਨਾ ਮੁਕਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਵਰਣ-ਵਰਗ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਅੱਖਰ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਲੋਕ ਨਾ ਤਾਰੀਫ਼ ਵਾਲੇ ਹੋਣ, ਨਾ ਲਿਟ-ਵਚਨ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਸ਼ਕੁਨ ਵਿਚ ਚੰਗੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ੁਰੂ ਜਾਂ ਖਤਮ ਹੋਵੇ, ਫਜੂਲ ਪੰਨਾ ਜਾਂ ਲਿਖਤ ਆ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਪਿਛਲਾ ਵਾਕ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਦੁੱਗਣੀ ਤਾਰੀਫ਼, ਸੜਿਆ ਪੰਨਾ, ਗੁੰਮ ਹੋਈ ਲਿਖਤ ਜਾਂ ਸ਼ੱਕੀ ਅੱਖਰ ਆ ਜਾਣ, ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਟਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਤੇਜ਼ ਜਾਂ ਸ਼ਾਂਤ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਵੀ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਟਿਕਾਓ ਤੇ ਵਾਧੂ ਨਾਲ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਕਰਮ-ਵਿਭਾਜਨਾਵਾਂ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਮਾਨਵਾਂ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹਨ। ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੰਨਾ ਫੜਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਖਾਸ ਪੰਨਾ ਉਸ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਸ਼ਲਾਘਾ ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਧੀਰਜ ਤੇ ਉੱਚੀ ਵੈਰਾਗਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਤੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਸ਼ੁਭਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੇ ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਲੈ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਸ਼ੁਭਤਾ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਿਵਾਦ ਵਿਚ ਜਿੱਤ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਿੱਤ ਵਾਲਾ ਸ਼ਕੁਨ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨਵੀਂ ਰਚਨਾ ਵੀ ਚੰਗੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਕਰੂਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜਿੱਤ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ, ਤਾਂ ਉੱਤਮ ਪੰਛੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਵਰਣਨ ਮੱਧਮ ਜਾਂ ਉੱਤਮ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਿਯੁਗ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਵਰਣਨ ਵਿਚ, ਰਾਜਕਾਜ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ, ਰਾਜਾ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਸ਼ੁਭਤਾ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਜੋ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ ਨੂੰ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਤਾਰੀਫ਼ ਤੇ ਵੈਰਾਗਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਕਰਮ ਦਾ ਵਿਗਾਟ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਗਲਤੀ ਕਰਕੇ ਕੰਮ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੁਕੰਮਲਤਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਅਰਥ ਲਈ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਪੱਖ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ। ਜੇ ਪਹਿਲਾ ਅਰਧ ਵਿਸਰਗ 'ਤੇ ਮੁਕਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਲਟ ਸੰਕੇਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਉਲਟ ਅਰਥ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਉਸ ਕਰਮ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ, ਐਸੇ ਦੋਸ਼ ਵਿਚ ਸ਼ਕੁਨ ਉਲਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਛੀਂਕ ਆ ਜਾਵੇ, ਕਿਤਾਬ ਹੱਥੋਂ ਡਿੱਗ ਪਵੇ, ਜਾਂ ਸਿਰ 'ਤੇ ਚੋਟ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਗੁੰਮਰਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਕੁਨ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਐਸੇ ਦੋਸ਼ ਵਿਚ ਸ਼ਕੁਨ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਕੰਮ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਵਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇੱਥੇ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਨਵੀਂ ਰਚਨਾ ਮੱਧਮ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਤਾਰੀਫ਼ ਹੀ ਉੱਤਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਆਹ, ਦਵਾਈ, ਦਾਨ, ਨਿਆਂ, ਤੇ ਖੇਤੀ-ਬਾੜੀ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਉਚਿਤ ਤਾਰੀਫ਼ ਆਵੇ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਉਥੇ ਪੂਰਨਤਾ 'ਚ ਵੀ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਸਭ ਵਿਚ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਰਾਮ ਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸਭ ਸਜਾਵਟਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਵਿਅਕਤੀਕ੍ਰਿਤ ਰਥ ਵਿਚ ਖੜਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਪਹਿਰ ਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਵੇਖਣਾ ਔਖਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਸੁੰਦਰ ਇਸਤਰੀ ਬੈਠੀ ਹੈ, ਜੋ ਲਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੰਜ ਹੋਰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਗਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਰਛੀਆਂ ਭੰਵੀਆਂ ਨਾਲ ਨਜ਼ਰਾਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੀਆਂ, ਤੇ ਹੱਥ ਤਾਲੀਆਂ ਵਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਹ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ, ਗਲੇ ਵਿਚੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਕੱਢਦੀਆਂ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵੱਲ ਤੱਕਦੀਆਂ, ਤੇ ਗੀਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਖੇਡਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ, ਜੋ ਕਮਲ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੁਖ ਕਿਸ ਨੇ ਤੇ ਕਿਹੜੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।" ਤਦ ਸ਼ੰਭੂ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਹਿਲਾਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਨਿਸ਼ਕੰਤਾਨ ਸੀ, ਦਾਨ-ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਪੰਜ ਮਹਾ-ਯਜਨਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ, ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪਾਠ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਵੇਰੇ, ਦੁਪਹਿਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਗੌਤਮ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ। ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਪਵਿੱਤਰ ਪਹਾੜ 'ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਕਈ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਗਣ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ, ਉਥੇ ਵੀ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਮਕਾਨ ਸੀ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਦੇ ਖੰਭਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅਗਰੂ, ਕਪੂਰ, ਕਸਤੂਰੀ ਤੇ ਕੇਸਰ ਨਾਲ ਲਪੇਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ; ਪਰਿਜਾਤ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਹਵਾ ਵਿਚ ਮਿੱਠਾਸ ਭਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਮੀਨ ਕਸਤੂਰੀ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਛਿੜਕੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁੰਦਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਛੱਤਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਅੰਗਣ ਵੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੀ, ਵੱਡੇ ਕੇਲੇ ਤੇ ਸੁਪਾਰੀ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੋਹਣਾ ਬਣਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਭੌਰੇ ਕਮਲਾਂ ਵਿਚ ਮਿੱਠਾ ਗੁੰਜ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।