ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਸਦਾ ਵਸਣ ਵਾਲਾ ਜੋ ਅਕਾਲਪੁਰਖ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਨਾਰਾਯਣ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। “ਨਾਰ” ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਆਧਾਰ ਤੇ ਲਕੜੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਾਰਾਯਣ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਰੇ ਤੱਤ “ਨਰ” ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ “ਨਾਰਾਣੀ” ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਮੂਹ ਉਸ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਾਰਾਯਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸੀ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬਣਿਆ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਵੀ ਉਹੀ ਨਾਰਾਯਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਚਲਦਾ ਤੇ ਅਚਲ ਸੰਸਾਰ “ਨਾਰ” ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੇ ਆਸਰਾ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਾਰਾਯਣ ਹੈ। “ਨਾਰ” ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਉਹ ਰਸਤਾ ਤੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੋਵੇਂ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਦਾ ਹੀ ਉਹ ਨਾਰਾਯਣ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਤਕਾਰੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਵੱਡੀ ਝੱਗ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਇਹ ਸਭਿ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਾਰਾਯਣ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਦਾ ਸਦਾ ਲਈ ਅਮਰ ਹੈ, ਮੁਕਤ ਹੈ, ਤੇ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਵਿਚ ਸਦਾ ਲੀਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਨਾਰਾਯਣ ਹੈ। ਨਾਰਾਯਣ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਨਾਰਾਯਣ ਹੀ ਸੱਚ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਜਾਂ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੰਦਰੋਂ ਜਾਂ ਬਾਹਰੋਂ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਨਾਰਾਯਣ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਇੱਕੋ ਦਿਵ੍ਯ, ਸਦਾ ਅਮਰ ਹਰੀ ਨਾਰਾਯਣ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਭਟਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਹੀ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸੁਣਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਛੂਹਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਛੂਹਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਬੋਲੀ, ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ, ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ ਸੰਸਾਰ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹਰੀ ਨਾਰਾਯਣ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਪੁਰਖ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿਰ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅੱਖਾਂ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਦਸ ਅੰਗੁਲਾਂ ਉਪਰ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਸਭ ਨਾਰਾਯਣ, ਹਰੀ ਹੀ ਹੈ; ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਅਪਕ ਪੁਰਖ, ਜੋ ਭੋਜਨ ਦੁਆਰਾ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੁਰਖ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਵਾਸੁਦੇਵ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਹਰੀ ਹੈ; ਉਹ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾਰ, ਮੰਗਲਮਈ, ਅਮਰ, ਸਦਾ-ਥਿਰ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹੈ। ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਸਰਵੋੱਚ ਹੈ; ਉਹ ਹੀਰਣਯਗਰਭ, ਸਵਿਤਾ, ਅਨੰਤ ਤੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। “ਭਗਵਾਨ” ਤੇ “ਪੁਰਖ” ਦੋਵੇਂ ਨਾਮ ਉਸ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਵਾਸੁਦੇਵ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਿਤਰ ਹੈ; ਉਹੀ ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲਦੇ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੀ ਪਰਮ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਉਹੀ ਰੂਪ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ, ਉਹੀ ਨਾਰਾਯਣ, ਹਰੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਦਾ ਪੁਰਖ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਹੈ, ਉਥੇ “ਈਸ਼ਵਰ” ਨਾਮ ਵੀ ਉਪਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਿਰਗੁਣ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵਿਚ ਹੀ ਹੈ। ਸਦੀਵੀ ਵੇਦ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ “ਆਤਮੇਸ਼ਵਰ” ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵਿਚ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਖੇਲ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ; ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਜੋ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਭੂਮੀ ਤੇ ਨੀਲਾ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਹਨ, ਉਹ “ਈਸ਼ਵਰ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਯੱਗ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਯੱਗ ਆਪ, ਯੱਗ ਦਾ ਭੋਗਤਾ, ਕਰਤਾ, ਸਭ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਯੱਗ ਦਾ ਭੋਗਤਾ, ਯੱਗ ਪੁਰਖ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਯੱਗ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸਾਰੇ ਹੋਮਾਂ ਤੇ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਾ ਭੋਗਤਾ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਹਰੀ, ਇਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ, ਉਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਦੈਤ ਤੇ ਅਸੁਰ ਤੁਰੰਤ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਨੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਹਰੀ, ਜਨਾਰਦਨ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਪੂਰਨ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੱਗ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਯੱਗ ਤੋਂ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਸ ਯੱਗ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਹਵਨ, ਰਿਗ ਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦ ਦੇ ਸੂਤਰ, ਘੋੜੇ, ਗਾਂਵਾਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਇਸ ਪੁਰਖ ਦੇ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹਰ ਚੀਜ਼, ਚਲਦੀ ਤੇ ਅਚਲ, ਹਰੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ, ਬਾਂਹਾਂ, ਰਾਨਾਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਵਰਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਸੂਰਜ, ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਅੱਗ ਤੇ ਇੰਦਰ, ਸਾਹ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਉਸ ਦੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਸਾਰਾ ਚਲਦਾ ਤੇ ਅਚਲ ਸੰਸਾਰ ਸਦਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਨਾਰਾਯਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਮਕੜੀ ਆਪਣਾ ਜਾਲ ਆਪ ਹੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਤੇ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹਰੀ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ, ਰੁਦ੍ਰ, ਯਮ ਤੇ ਵਰੁਣ ਤੱਕ, ਸਭ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ “ਹਰੀ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਤਲ ਤੇ, ਉਥੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੀ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗਰਭ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਸਦਾ-ਥਿਰ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਥੇ ਕੇਵਲ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਨਾਰਾਯਣ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਨਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸੀ, ਨਾ ਰੁਦ੍ਰ, ਨਾ ਦੇਵਤਾ, ਨਾ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ; ਨਾ ਆਕਾਸ਼, ਨਾ ਧਰਤੀ, ਨਾ ਸੋਮਾ, ਨਾ ਸੂਰਜ ਸੀ। ਨਾਹ ਹੀ ਤਾਰੇ, ਨਾਹ ਹੀ ਲੋਕ, ਨਾਹ ਹੀ ਮਹਾਨ ਅੰਡ ਸੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਹਰੀ ਦੁਆਰਾ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੁਬਾਰਾ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਾਰਾਯਣ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਚੌਥੇ ਵਿਭਕਤੀ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿਚ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪਾਰਵਤੀ!