ਮਨ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਹੀ ਸਾਰੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਜੇ ਮਨ ਸਹੀ ਰਸਤੇ ਤੇ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਘਮੰਡ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਭਾਗ ਵੀ ਚਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮੂੜ੍ਹ ਹੋਇਆ ਜੀਵ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇੱਥੇ ਮਨ ਦੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ; ਜੀਵ ਸਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੋਈ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਜਗਤ ਦੀ ਹਰ ਚਲ ਅਤੇ ਅਚਲ ਗਤੀ, ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੀਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਛੱਡ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਭਾਰ ਉਸ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਕੇਵਲ ਉਸਦੇ ਲਈ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਪਰਮਾਤਮਾ, ਹਰੀ, ਹੀ ਸਵਾਮੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਸਦਾ ਉਸਦਾ ਦਾਸ ਹਾਂ। ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵੀ ਉਸੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਨ ਰਾਹੀਂ 'ਮੈਂ' ਅਤੇ 'ਮੇਰਾ' ਦੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੇਹ ਵਿਚ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੀ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਵੱਡਾ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਮਾਣ ਦੋਵੇਂ ਤਿਆਗ ਦੇਣ। ਹੁਣ, ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ ਗਿਰਿਜਾ, ਮੈਂ 'ਨਾਰਾਯਣ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ: 'ਨਾਰਾ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਲਕੜਾ ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਮੂਹ ਉਸਦਾ ਰਸਤਾ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਾਰਾਯਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜਿਤਨੇ ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ ਪਦਾਰਥ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ। ਜੋ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਸਦਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਨਾਰਾਯਣ ਹੈ। 'ਨਾਰਾ' ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਲਕੜਾ ਉਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਾਰਾਯਣ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੰਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੱਤ 'ਨਰ' ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਨਾਰਾਣੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਮੂਹ ਉਸਦਾ ਰਸਤਾ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਾਰਾਯਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਅਪਨੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਨਾਰਾਯਣ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਚਲ ਜਗਤ 'ਨਾਰਾ' ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਲਕੜਾ ਉਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਾਰਾਯਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਨਾਰਾ' ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਉਹੀ ਰਸਤਾ ਅਤੇ ਲਕੜਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸਦਾ ਸਿਆਣਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਹ ਨਾਰਾਯਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਜਗਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਫੇਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਫੇਨ ਦੁਬਾਰਾ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਾਰਾਯਣ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਦਾ ਨਿਧਨ ਹੈ, ਨਿਧਨ ਆਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਸਦਾ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਵਿਚ ਰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਨਾਰਾਯਣ ਹੈ। ਨਾਰਾਯਣ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਨਾਰਾਯਣ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਸਤ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਅੰਦਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬਾਹਰ, ਉਹ ਸਭ ਨਾਰਾਯਣ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੋ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ, ਇਕ ਰੂਪ, ਸਦਾ ਅਵਿਨਾਸੀ ਹਰੀ, ਨਾਰਾਯਣ ਹੈ। ਉਹੀ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸੁਣਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਛੂਹਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਛੂਹਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਬੋਲੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ ਜਗਤ—ਇਹ ਸਭ ਹਰੀ, ਨਾਰਾਯਣ ਹੈ। ਉਹ ਪੁਰਖ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ, ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਦੱਸ ਅੰਗੁਲ ਵਧ ਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਸਭ ਨਾਰਾਯਣ, ਹਰੀ ਹੈ; ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਰਾਟ ਪੁਰਖ ਹੈ ਜੋ ਅਹਾਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹੀ ਪੁਰਖ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਵਾਸੁਦੇਵ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਹਰੀ ਹੈ; ਉਹ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ, ਮੰਗਲਮਈ, ਅਮਰ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਤੀ, ਸਰਵੋਚ ਰਾਜਾ ਹੈ; ਉਹ ਹੀਰਣਯਗਰਭ, ਸਵਿਤਾ, ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। 'ਭਗਵਾਨ' ਅਤੇ 'ਪੁਰੁਸ਼' ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਉਸੇ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ, ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਜਗਤ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ; ਉਹੀ ਚਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਅਚਲ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਸਰਵੋਚ ਲਕੜਾ ਹੈ। ਜਿਸਨੂੰ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਤੱਤਤਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਉਹ ਰੂਪ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੈ, ਉਹੀ ਨਾਰਾਯਣ, ਹਰੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਦਾ ਪੁਰੁਸ਼, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਸਥਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ 'ਈਸ਼ਵਰ' ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਿਰਗੁਣ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ 'ਆਤਮੇਸ਼ਵਰ' ਵੀ ਸਨਾਤਨ ਵੇਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦਾ ਵੀ ਸਵਾਮੀ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ ਰਾਹੀਂ; ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਵੀ ਉਸਦੇ ਹੀ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਜੋ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਨੀਲਾ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ, ਉਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਯਜਨਾ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਯਜਨਾ ਹੀ, ਯਜਨਾ ਦਾ ਭੋਗਤਾ, ਯਜਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ—ਉਹੀ ਯਜਨਾ ਦਾ ਭੋਗਤਾ, ਯਜਨਾ ਪੁਰੁਸ਼, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਯਜਨਾ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਸਾਰੇ ਹਵਨ ਅਤੇ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਾ ਭੋਗਤਾ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਹਰੀ, ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ; ਉਸਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਦੈਤ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਤੁਰੰਤ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਨੇ ਜਗਤ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਹਰੀ, ਜਨਾਰਦਨ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਜਿਸਦੀ ਪੂਰਨ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਯਜਨਾ ਕੀਤੀ; ਉਸ ਯਜਨਾ ਤੋਂ ਦੋਹੀਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਸ ਯਜਨਾ ਤੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ, ਰਿਗ ਅਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ, ਘੋੜੇ, ਗਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਇਸ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਜਗਤ ਦੀ ਹਰ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਅਚਲ ਚੀਜ਼, ਹਰੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਗਿਰਿਜਾ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਰਾਯਣ, ਹਰੀ, ਵਾਸੁਦੇਵ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।