ਸੁਣੋ, ਦੋਵਾਰ ਜਨਮੇਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਦਾਨ ਦੇਣ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਦਾਨ ਵੰਸ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਆਨੰਦ, ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ, ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਦਾਨ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਛਾਵਾਂ ਘਟਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਰਾਬੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਉੱਤੇ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖੇ। ਅਕਸਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—"ਜਦ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਰਹਾਂਗਾ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਭਰਾ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿਣਗੇ? ਮੇਰੇ ਦੋਸਤ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਣਗੇ?" ਜਾਂ, "ਜੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਧਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਾਂਗਾ?"—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਉਮੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਰੱਸੀਆਂ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ, ਮੌਤ ਵੱਲ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬੱਚੇ ਰੋ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ, ਭਟਕਦੇ ਮਨ ਨਾਲ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਜਦ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਤਾਂ ਮੋਹ ਦਾ ਬੰਨ੍ਹ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦ ਉਹ ਪਿਆਸ ਤੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫਦਾ ਹੈ, ਕਈ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਡਰਾਉਣੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਤਕ ਸੜਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਾ ਕਰੇ; ਪੁੱਤਰ, ਪੋਤਰੇ, ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਧਨ ਕਿਸਦੇ ਹਨ? ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਦਾ ਕਿਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਪਾਣੀ, ਖਾਣਾ, ਪਾਨ, ਸੋਨਾ, ਆਦਿ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਪੜੇ, ਗਾਂਵਾਂ, ਜ਼ਮੀਨ, ਛਤਰੀਆਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਸਣ, ਫਲ, ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਦਾਨ—ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ—ਇਹ ਸਭ ਦਾਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਰਾਜਨ, ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਹਿਚਕਚਾਹਟ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਹੁਣ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਗਾ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਰਸਵਤੀ ਵੀ; ਰੇਵਾ, ਯਮੁਨਾ, ਤਾਪੀ, ਅਤੇ ਚਰਮਣਵਤੀ ਨਦੀਆਂ ਵੀ। ਸਰਯੂ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੇਣੀ, ਪੂਰਨਾ ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਕਾਵੇਰੀ, ਕਪਿਲਾ, ਵਿਸ਼ਾਲਯਾ, ਵਿਸ਼ਵਤਾਰਿਨੀ—ਇਹ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੋਦਾਵਰੀ, ਤੁੰਗਭਦਰਾ, ਗੰਡਕੀ—ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਭੀਮਰਥੀ ਪਾਪੀਆਂ ਲਈ ਡਰ ਦੀ ਨਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਵਿਕਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਨਦੀਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਸਮਿਆਂ 'ਤੇ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਚਾਹੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਨਦੀਆਂ ਹਰ ਥਾਂ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਦਾਨ ਆਦਿ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੋਵਾਰ ਜਨਮੇ, ਜਦ ਕਿਸੇ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਨਾ ਪਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: "ਇਹ ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਤੀਰਥ ਹੈ।" ਵਿਸ਼ਣੂ ਹਰ ਤੀਰਥ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਤੀਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਨਾਮ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤੀਰਥ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਸਿਰਫ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਜਿਹੜੇ ਤੀਰਥ ਜਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਣਜਾਣੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਨਾਮ ਜਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਲਾਭ ਅਤੇ ਪੁੰਨ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ, ਤੀਰਥ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਨਸ ਆਦਿ ਝੀਲਾਂ, ਝਰਨੇ, ਤਲਾਬ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵੀ, ਹਰੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਤੀਰਥ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਾੜ ਵੀ ਤੀਰਥ ਰੂਪ ਹਨ, ਯਜਨ ਅਤੇ ਯਜਨ ਦੀ ਧਰਤੀ ਵੀ; ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ। ਉਹ ਥਾਂ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਸ਼੍ਰਾਧ ਦਾ ਥਾਂ, ਸ਼੍ਰਾਧ ਭੂਮੀ, ਮੰਦਰ, ਅਤੇ ਯਜਨ ਦਾ ਸਥਾਨ। ਜਿੱਥੇ ਵੇਦ ਦੀ ਧੁਨੀ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀਆਂ ਸੁਭਕਥਾਵਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਆਪਣਾ ਘਰ, ਜੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਵੇ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪੀਪਲ ਦਾ ਰੁੱਖ ਹੋਵੇ, ਜਿੱਥੇ ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਥਾਂ ਵੀ ਤੀਰਥ ਹੈ; ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਾਤਾ ਵੀ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਤੇ ਧਨ ਲਈ ਆਚਾਰਿਆ ਆਪ ਵੱਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਿੱਥੇ ਚੰਗੀ ਪਤਨੀ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੀਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਉਹ ਥਾਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਤੀਰਥ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਥਾਂ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਰਾਜ ਮਹਲ ਵੀ; ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਮੇਲੇ ਸਮੇਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥਾਂ 'ਤੇ। ਹਰੀਕੇਸ਼, ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਕੋਈ ਵੀ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ, ਧਨ, ਪਤਨੀਆਂ, ਘੋੜੇ, ਮਹਲ, ਹਾਥੀ, ਆਨੰਦ, ਸਵਰਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਹਰੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਨਾਰਾਇਣ ਹੀ ਪਰਮ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਜਨਾਰਦਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਸੱਚ ਹੈ; ਉਹ ਭਾਗਵਾਨ, ਤ੍ਰਿਗੁਣੀ ਸਵਭਾਵ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਰਚਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਸਾਸ਼ਕ ਹੈ। ਰਜ ਤੇ ਤਮਸ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰੂਪ ਰਜ ਤੇ ਸਤਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਸ ਦੇ ਨਾਭੀ ਕਮਲ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਕਮਲ ਆਸਨ ਵਾਲਾ, ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਰਜ ਤੇ ਤਮਸ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਰਕੇ ਰਚਿਆ; ਸਤਵ, ਰਜ, ਤੇ ਤਮਸ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਇੱਥੇ ਵਰਣਣ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਸਤਵ ਦੁਆਰਾ ਜੀਵ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸਤਵ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਹੈ। ਰਜ ਸਤਵ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਖੀ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਵੇਦ ਵਾਕ ਧਰਮ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਅਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ, ਰਾਜਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰਜ ਤੇ ਤਮਸ ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਧਰਮ ਰਜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾਮਸੀਕ ਹੈ—ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਅਗਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਜੋ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ; ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਹਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨੋ ਦੇਵਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਦੋਵਾਰ ਜਨਮੇ ਵਿੱਚੋਂ ਵਧੀਆ, ਜੋ ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ...