ਸਦੀਵੀ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਸ੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਆਧਾਰ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ, ਸ੍ਰੀ, ਹਰ ਰਚਨਾ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਣੂ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। 'ਰੁ' ਅੱਖਰ ਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ 'ਮਾ' ਅੱਖਰ ਦੁਆਰਾ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਸੇਵਕ—ਖੇਤਰ ਦਾ ਗਿਆਨੀ—ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੁਣਵਤਾ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਚੇਤਨ, ਜੜ ਨਹੀਂ, ਅਦਲੀ, ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਾਲੀ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੀ। ਇਹ ਸੂਖਮ, ਸਦੀਵੀ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਚੇਤਨ ਤੇ ਆਨੰਦ ਸਰੂਪ, 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਖੇਤਰ-ਗਿਆਨੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਜਲਦਾ, ਨਾ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਸੁੱਕਦਾ, ਨਾ ਵਿਘਟਿਤ ਹੁੰਦਾ; ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਅਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਐਸੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਮੌਜੂਦ। 'ਮਾ' ਅੱਖਰ ਦੁਆਰਾ ਜੀਵ—ਖੇਤਰ ਦਾ ਗਿਆਨੀ—ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰੀ ਦਾ ਸੇਵਕ, ਦੋਸਰੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਸੇਵਾ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਣਵ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ। ਪ੍ਰਣਵ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਵਿਵਰਣਾ, ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਸਮੇਤ, ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸੇਵਕ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਸਵਤੰਤਰਤਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਵੱਡੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਗਰੂਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਜਤਨਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। 'ਮਾ' ਅੱਖਰ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਤੇ 'ਨਾ' ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੀ ਨਕਾਰਤਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਸਾਰੇ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਜੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਅਹੰਕਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮੂੜ੍ਹ ਹੋਇਆ ਜੀਵ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇੱਥੇ ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਸਵਤੰਤਰਤਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਚੇਤਨ ਜੀਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਰਤਾਵਾ ਨਹੀਂ; ਸਾਰਾ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ, ਅਡੋਲ-ਚਲ, ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਜਤਨਾਂ ਅਧਾਰਤ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਉਸ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਭਾਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੀ ਖਾਤਰ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਰੀ ਹੀ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਦਾ ਸੇਵਕ ਹਾਂ। ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਦੁਆਰਾ 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਮੇਰਾ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ, ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੀ ਸੰਸਾਰ-ਭਰਮ ਤੇ ਕਰਮ-ਬੰਨ੍ਹ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਗਿਆਨੀ ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਵੱਡਾ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਗਰੂਰ ਤਿਆਗ ਦੇਣ। ਹੁਣ, ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ ਗਿਰਿਜਾ, ਮੈਂ ਨਾਰਾਇਣ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ: 'ਨਾਰਾ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਕੜਾ ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਮੂਹ ਉਸ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਚੇਤਨ-ਅਚੇਤਨ ਜੀਵ ਸੁਣੇ ਤੇ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਸਦੀਵੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਨਾਰਾਇਣ ਹੈ। 'ਨਾਰਾ' ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਕੜਾ ਤੇ ਆਸਰਾ ਉਹ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੱਤ 'ਨਰਾ' ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਸ ਲਈ 'ਨਾਰਾਣੀ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਸਮੂਹ ਉਸ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਸਮੇਟ ਲਿਆ, ਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਜਿਸ ਨੇ ਮੁੜ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ—ਉਹੀ ਨਾਰਾਇਣ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਚਲ-ਅਚਲ ਜਗਤ 'ਨਾਰਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਤੇ ਲਕੜਾ ਉਹ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਨਾਰਾ' ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਹ ਮਾਰਗ ਤੇ ਲਕੜਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਾਰਾਇਣ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਤੋਂ ਜਗਤ ਉਪਜਦਾ, ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ 'ਤੇ ਜੱਗ ਦੀ ਫੇਨ ਵਾਂਗ। ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ—ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਦੀਵੀ, ਸਦੀਵੀ ਆਸਰੇ ਵਿੱਚ, ਸਦਾ ਮੁਕਤ, ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦਾ ਭੋਗੀ ਹੈ। ਉਹ, ਸਾਰੇ ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਨਾਰਾਇਣ ਹੈ। ਨਾਰਾਇਣ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਨਾਰਾਇਣ ਹੀ ਉੱਚਾ ਸੱਚ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਬਾਹਰ—ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਰਾਇਣ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਤ ਤੇ ਸੰਭਾਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ, ਇੱਕ ਹੀ ਦਿਵਿਆ, ਸਦੀਵੀ ਹਰੀ, ਨਾਰਾਇਣ, ਅਚਲ। ਜੋ ਦ੍ਰਸ਼ਕ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ, ਛੂਹਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਛੂਹਿਆ ਗਿਆ, ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜੋ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਬੋਲੀ, ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ, ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ ਜਗਤ—ਸਭ ਕੁਝ ਹਰੀ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਨਾਰਾਇਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ, ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰ ਹਨ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਗਤਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਕਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦਸ ਉਂਗਲਾਂ ਉਪਰ ਤੱਕ ਫੈਲਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਹੋ ਚੁਕਿਆ, ਜੋ ਹੋਵੇਗਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਰਾਇਣ, ਹਰੀ ਹੈ; ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਤੇ ਭੋਜਨ ਦੁਆਰਾ ਜੀਵਨ ਵਾਲਾ ਵਿਰਾਟ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ। ਉਹੀ ਪੁਰੁਸ਼ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਵਾਸੁਦੇਵ, ਅਚਲ ਹਰੀ ਹੈ; ਉਹ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ, ਮੰਗਲਮਈ, ਅਮਰ, ਸਦੀਵੀ, ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸਾਰੇ ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਸਰਵ-ਸੰਪੂਰਨ; ਉਹ ਹੀਰਣਯਗਰਭ, ਸਵਿਤਾ, ਅਨੰਤ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। 'ਭਗਵਾਨ' ਤੇ 'ਪੁਰੁਸ਼' ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਜਗਤ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ; ਉਹੀ ਚਲ-ਅਚਲ ਦਾ ਰਾਜਾ ਤੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦਾ ਉੱਚਾ ਲਕੜਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੈਦਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਅੱਖਰ ਹੈ ਤੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਸਥਾਪਤ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਾਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਰੂਪ ਹੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ, ਹਰੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਦੀਵੀ ਪੁਰੁਸ਼, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।