ਪ੍ਰਾਣਵ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਅਰਥ ਸੁਣੋ, ਪਵਿੱਤਰ Girijā, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਵ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਮੂਲ ਅਰਥ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਤਿੰਨ ਅੱਖਰ—‘ਅ’, ‘ਉ’ ਅਤੇ ‘ਮ’—ਇਹ ਪ੍ਰਾਣਵ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਵੈਦਾਂ ਦੀ ਸਾਰ ਹੈ। ‘ਅ’ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਵਿਸ਼਼ਣੁ ਦੀ ਸੰਕੇਤਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ‘ਉ’ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀ ਦੀ; ਤੇ ‘ਮ’ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੇਵਕ, ਪਚਵਾਂ, ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਅ’ ਅੱਖਰ ਦੁਆਰਾ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਰੂਪਵਤਤਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ‘ਉ’ ਨਾਲ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸ਼੍ਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ‘ਮ’ ਨਾਲ ਜੀਵ ਨੂੰ, ਪਚਵਾਂ ਮਨੁੱਖ—ਜੀਵਾਤਮਾ—ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ‘ਕ’ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਤੱਤਾਂ, ‘ਚ’ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਸੰਕੇਤਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ‘ਟ’ ਅਤੇ ‘ਤ’ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਸੰਕੇਤਿਤ ਹਨ; ‘ਪ’ ਨਾਲ ਮਨ, ‘ਫ’ ਨਾਲ ਅਹੰਕਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਬ’ ਅਤੇ ‘ਭ’ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਮਹੱਤੱਤਵ, ਸੰਕੇਤਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ‘ਮ’—ਜੀਵਾਤਮਾ—ਪਚਵਾਂ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਸਵਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਮ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਸਰੀਰ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ; ਕੋਈ ਹੋਰ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਚੇਤਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ‘ਉ’ ਨੂੰ ਨਿਸਚੈ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ‘ਵ’ ਨਾਲ ਵੀ ਸ਼੍ਰੀ ਦੀ ਸਾਰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਉਸ ਤੋਂ ਅਟੁੱਟ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਵਿਸ਼਼ਣੁ, ਜੋ ਸੁਭਾਵਾਂ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ, ‘ਅ’ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਸੰਕੇਤਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼੍ਰੀ ਦਾ ਪਤੀ, ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਬੀਜ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪੁਰਸ਼, ਰਚਨਹਾਰ, ਪਾਲਣਹਾਰ, ਸਰਵਜਨ ਦਾ ਸਾਥੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ, ਜੋ ਸਦੀਵੀ ਹੈ, ਵਿਸ਼਼ਣੁ ਤੋਂ ਅਟੁੱਟ, ਸਭ ਜਗਤ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਵਿਸ਼਼ਣੁ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਨਿਵ, ‘ਰੁ’ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਸੰਕੇਤਿਤ ਹੈ; ‘ਮ’ ਨਾਲ, ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਸੇਵਕ, ਖੇਤਰ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਜੀਵ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੁਣਤਾ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਚੇਤਨ, ਅਚਲ, ਇਕ ਰੂਪ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਾਰਤਾ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ, ਸਦੀਵੀ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ, ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਰੂਪ, ‘ਮੈਂ’ ਦੀ ਭਾਵਨਾ, ਅਵਿਨਾਸੀ, ਖੇਤਰ-ਗਿਆਨ, ਬਹੁ-ਰੂਪ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਤਪਦਾ, ਨਾ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਸੁੱਕਦਾ, ਨਾ ਵਿਘਟਿਤ ਹੁੰਦਾ; ਅਵਿਨਾਸੀ, ਸਦੀਵੀ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹਿੱਸਾ। ‘ਮ’ ਨਾਲ ਜੀਵ, ਖੇਤਰ-ਗਿਆਨ, ਸਦਾ ਹਰੀ ਦਾ ਸੇਵਕ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਦੀ ਮੱਧ ਵਿਚ ਸੇਵਕਤਾ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਵ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਝਾਇਆ। ਪ੍ਰਾਣਵ ਅਤੇ ਮੰਤਰ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸੇਵਕ ਇੱਥੇ ਕਦੇ ਵੀ ਸੁਤੰਤਰ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਵੱਡਾ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਮਾਣ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਵੀ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਅਹੰਕਾਰ ‘ਮ’ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ‘ਨ’ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ੇਧਤਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਭ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਪਰ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਮਰਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਅਹੰਕਾਰ ਚਲ ਜਾਂਦਾ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਟਕਿਆ ਆਤਮਾ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਇੱਥੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ; ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਚੇਤਨ ਜੀਵ ਦਾ ਆਪਣੇ ਸਾਧਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਰਤਾਪਨ ਨਹੀਂ; ਸਭ ਚਲਣ, ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਚਲਾਇਤ, ਕੇਵਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਇਛਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਸਾਧਨ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਭ ਕਰਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਉਸ ਲਈ ਕੁਝ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਭਾਰ ਸੌਂਪ ਕੇ, ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੀ ਖਾਤਰ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹਰੀ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਮੈਂ ਸਦਾ ਉਸ ਦਾ ਹਾਂ। ਚਾਹ ਵੀ ਉਸ ਆਤਮਾ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਦੁਆਰਾ, ‘ਮੈਂ’ ਅਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ‘ਮੈਂ’ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਸੰਸਾਰ-ਚਕਰ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਗਿਆਨੀ ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਵੱਡਾ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਮਾਣ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਪਵਿੱਤਰ Girijā, ਮੈਂ ਨਾਰਾਇਣ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹਾਂ: ‘ਨਾਰਾ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਲਕੜ ਪਰਮ ਪੁਰਸ਼ ਹੈ। ਇਹ ਸਮੂਹ ਉਸ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਗਤ ਵਿਚ ਸਭ ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ ਵਸਤੂਆਂ ਸੁਣੀਆਂ ਤੇ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਸਦੀਵੀ, ਉਹੀ ਨਾਰਾਇਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਨਾਰਾ’ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਲਕੜ ਤੇ ਆਸਰਾ ਉਹ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੱਤ ‘ਨਰਾ’ ਤੋਂ ਜੰਮਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ‘ਨਾਰਾਣੀ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਮੂਹ ਉਸ ਦੇ ਰਸਤੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਸਮੇਟ ਲਿਆ, ਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਮੁੜ ਰਚਿਆ, ਉਹੀ ਨਾਰਾਇਣ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਚਲਣ ਤੇ ਅਚਲ ਸੰਸਾਰ ‘ਨਾਰਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਤੇ ਲਕੜ ਉਹੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਨਾਰਾ’ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਉਹ ਰਸਤਾ ਤੇ ਲਕੜ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਸਦਾ ਨਾਰਾਇਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਤੋਂ ਜਗਤ ਉਪਜਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਝਾਗ। ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ; ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਦੀਵੀ, ਸਦੀਵੀ ਆਸਰੇ ਵਿੱਚ, ਸਦਾ ਮੁਕਤ, ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦਾ ਭੋਗੀ ਹੈ। ਉਹ, ਸਭ ਜਗਤ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਨਾਰਾਇਣ ਹੈ। ਨਾਰਾਇਣ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮਨ ਹੈ; ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸੱਚਾਈ ਨਾਰਾਇਣ ਹੈ। ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਬਾਹਰ—ਸਭ ਨਾਰਾਇਣ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਪਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੋ ਨਿਸ਼ਪਾਪ, ਪਰਮ ਪੁਰਸ਼, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ, ਇਕ ਦਿਵਿਆ, ਸਦਾ-ਸਦੀਵੀ ਹਰੀ, ਨਾਰਾਇਣ, ਅਵਿਨਾਸੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਾਣਵ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਅਰਥ ਦੁਆਰਾ, ਜੀਵ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸੇਵਕ, ਸਦਾ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ, ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ, ਨਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸਮਰਪਣ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਜਾਰਦੇ ਹਨ।