ਸੁਣੋ, ਪਵਿੱਤਰ ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪਾਤਾਲ ਖੰਡ ਦੀ ਇਹ ਮਹਾਨ ਕਥਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੇਵਸ਼ਰਮਣ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਗਾਥਾ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਾਖ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਕਥਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲਾਲਸਾਵਾਂ ਨਾਲ। ਉਹ ਸਦਾ-ਸਦਾ ਉਹਨਾਂ ਯੁਗਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਜੀਬ-ਅਜੀਬ ਆਕਾਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਆਗਮਨ ਅਤੇ ਇੱਛਾ-ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਤਨ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੀ ਅੱਗ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਦਾ ਸੜਾਇਆ, ਉਸਨੂੰ ਕਦੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾ ਮਿਲੀ। ਲਾਲਚ ਦੀ ਅੱਗ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਭਟਕਾ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਮੱਤਹੋਸ਼ ਅਤੇ ਅਚੇਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੂੰ ਕਾਲ ਦੇ ਵਸ਼ ਆ ਗਿਆ। ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਧਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਤੈਥੋਂ ਮੰਗਦੇ ਰਹੇ। ਪਰ ਉਹ ਧਨ ਨਾ ਤਾਂ ਤੂੰ ਕਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਬਾਰੇ ਕਦੇ ਕੁਝ ਕਿਹਾ। ਆਖਿਰਕਾਰ, ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਕੇ ਤੂੰ ਯਮ ਲੋਕ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤੇਰੀ ਪਿਛਲੀ ਕਹਾਣੀ ਪੂਰੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੂੰ ਗਰੀਬ ਅਤੇ ਨਿਰਧਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ ਅਸਲ ਧਨਵਾਨ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਦਾ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤਿ ਨਾਲ ਭਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਗੁਣਵਾਨ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਖਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਪੁੱਤਰ ਉਸੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਉਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਧਨ, ਅਨਾਜ, ਪਤਨੀ, ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਪੁੱਤਰ-ਪੋਤਰੇ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਨਾ ਤਾਂ ਪਤਨੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਪੁੱਤਰ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉੱਚਾ ਜਨਮ। ਉਹ ਸਰਵੋੱਚ ਅਵਸਥਾ ਸਿਰਫ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ, ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਹੈ “ਦੇਵਸ਼ਰਮਣ ਦੀ ਕਥਾ”, ਜੋ ਵੈਸ਼ਾਖ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੂਤ ਜੀ ਨੂੰ ਵੱਧ ਆਯੁ ਦੀ ਅਸੀਸ ਦਿੱਤੀ—“ਹੇ ਸੂਤ, ਤੂੰ ਸੌ ਸਾਲ ਜੀਵੀਂ। ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਪੁੰਨਯਾਤਮਕ ਤੇ ਲੋਕ-ਹਿਤਕਾਰੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਤੇਰੇ ਉੱਤਮ ਉਚਾਰਣ ਦੀ ਪਿਆਸ ਕਦੇ ਮਿਟਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਨੂੰ ਹੋਰ ਸੁਣਾਉ।” ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਇਥੇ ਵੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਕ ਪੁਰਾਤਨ ਕਥਾ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ—ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਜੀਵ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਵਾਦ ਹੈ। ਉਸ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਉਚਾਈ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਦੱਸੀ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੁੱਲ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਆਦਿ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਦੰਦ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉਠਾਇਆ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਦੰਦ ਉੱਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਥਾਮੇ ਰਿਹਾ। ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਧਰਤੀ ਨੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ—“ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨੇ ਤੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੱਠ ਦਿਨ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਤੇ ਪੁੰਨਯਾਤਮਕ ਮਹੀਨਾ ਕਿਹੜਾ ਹੈ, ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ?” ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ—“ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਤੁਲਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨਾ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਮਕਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮਹੀਨਾ ਵੀ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਮੈਸ਼ (ਮੇਖ) ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਾਧਵ ਮਹੀਨਾ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਮਹੀਨਾ ਵੀ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। “ਇਹ ਮਹੀਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੇ ਦਿਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹਨ? ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ-ਅੰਤ, ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਕਿਹੜਾ ਮਹੀਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ? ਦੱਸੋ, ਉਹ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਜੋ ਸਾਰੇ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਸਰ ਹੈ।” ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਵਾਰਾਹ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਮਾਧਵ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ। ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਧਰਤੀ, ਮਾਧਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਿਰਣਯਾਕਸ਼ਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਆਦਿ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ ਵੇਦਿਕ ਧਰਮ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵਰਣ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਸਥਾਪਤ ਹੋਈ। “ਮਾਧਵ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੇਰਾ ਅਵਤਾਰ ਹੋਇਆ; ਇਸ ਲਈ ਮਾਧਵ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੀ ਮਾਧਵ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਤੀਜ ਨੂੰ ਹੋਈ। ਤਿੰਨ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ ਵਾਧਾ ਵੀ ਉਦੋਂ ਹੋਇਆ। ਤੀਜ, ਜੋ ਹਰੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। “ਜਿਹੜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਮਾਧਵ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਜੌ ਨਾਲ ਪੂਜਾ, ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨ-ਚਾਹੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਧਨਵਾਨ ਤੇ ਧਰਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। “ਵੈਸ਼ਾਖ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਦਾਨ, ਜਪ, ਹੋਮ, ਤਪ, ਯਜ, ਵਰਤ ਆਦਿ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਅਣਗਿਣਤ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਕ੍ਰੋੜ ਮਨਵੰਤਰਾ ਬੀਤ ਜਾਣ, ਫਿਰ ਵੀ ਜਿਹੜੇ ਮੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਡਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। “ਜੇ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਿ ਕਠੋਰ ਹੋਣ, ਜਨਮ-ਮੌਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਣਣ, ਪਰ ਵੈਸ਼ਾਖ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸਵੇਰੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਵੈਸ਼ਾਖ ਵਿੱਚ ਭਗਤਿ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। “ਜਿਹੜੇ ਮਿੱਠੇ, ਪ੍ਰਚੁਰ ਭੋਜਨ, ਜੌ ਦਾ ਭੋਜਨ, ਤਿਲਾਂ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ, ਛਤਰੀਆਂ, ਵਸਤ੍ਰ, ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਇੱਥੇ ਤਿਲਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਧਰਮ, ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਲਈ ਹੈ। “ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਪੁੰਨ ਸੈਂਕੜੇ-ਕ੍ਰੋੜਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਿਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪੁੱਤਰ, ਪੋਤਰੇ, ਹੋਰ ਧਨ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਉਮਰ—ਇਹ ਸਭ ਇੱਥੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। “ਕਈ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਸੰਚਿਤ ਪਾਪ, ਮਾਧਵ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਲੋਕ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਂ ਜਿੰਨੀ ਸਮਰਥਾ ਹੋਵੇ, ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। “ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵੈਸ਼ਾਖ ਵਰਤ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਵਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਐਸਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰਤਨ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਸੁੱਟ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਡੱਲੀ ਲਈ ਮੰਗਤਾ ਬਣ ਜਾਵੇ। “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਮਾਧਵ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੱਸਦੀ। “ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਵਧੇਰੇ ਕੀ ਕਹੀਏ—ਮਾਧਵ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਮਾਧਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਵੀ ਵਸਤੂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। “ਹੁਣ, ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਇਕ ਪੁਰਾਤਨ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ ਸੁਣੋ—ਇਹ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਯਮ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਵਾਦ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ, ਵੈਸ਼ਾਖ ਤੇ ਮਾਧਵ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ।