ਇੱਕ ਵਾਰ, ਵੱਡੀ ਕਿਰਪਾ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਧਰਮਕਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ, ਇਕ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ ਨੇ ਪਿਆਰ ਭਰੀਆਂ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕੀਤੀਆਂ: ‘‘ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ! ਕੀ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ, ਤੇਰੇ ਯਜਮਾਨ ਅੱਗ ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਸਰੀਰ ਠੀਕ ਹਨ? ਕੀ ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?’’ ਇਹ ਪੁੱਛਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ ਨੇ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ: ‘‘ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ! ਦੱਸ, ਤੇਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰੀਤਮ ਇੱਛਾ ਕੀ ਹੈ? ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾਰਦ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਵਾਪਸ ਰੱਖ ਕੇ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਦੇ ਪਾਸ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਵੱਡੇ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਵਸੀਸ਼ਠ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਸਨ, ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤਾ: ‘‘ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ। ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਘਰੀਬੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ? ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ? ਹੇ ਪਿਤਾ! ਮੇਰੀ ਇਸ ਸ਼ੰਕਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸੋ—ਇਹ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਹੋਇਆ?’’ ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, ‘‘ਮੈਂ ਵੱਡੀ ਮੂੜਤਾ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜਗਾਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਹੇ ਪਿਤਾ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਦਰ ਤੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਮਝਾ ਦੇਵੋ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਹਰ ਸ਼ੰਕਾ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰੇ। ਮੈਨੂੰ ਸੰਸਾਰਕ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਣੋ।’’ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: ‘‘ਪੁੱਤਰ, ਦੋਸਤ, ਭਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ—ਇਹ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਾੜੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚੰਗੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀਆਂ ਲੱਛਣਾਂ ਦੱਸਾਂਗਾ: ਉਹ ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਸਦਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ, ਤਪਸੀ, ਵਧੀਆ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਦੇਵਤੇਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ, ਯਜਨਾ ਕਰਦਾ, ਦਾਨ ਕਰਦਾ, ਦਿਲੋਂ ਉਪਕਾਰ ਕਰਦਾ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਸ਼ਾਂਤ, ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ, ਸਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਵਾਲਾ, ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਭਗਤ ਤੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਗਿਆਨਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਜੋ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਦਾ ਤੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।’’ ‘‘ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਭਾਵੇਂ ਜੁੜੇ ਹੋਣ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੋਗ ਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਨਿਰਲੇਪ, ਨਿਕੰਮੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ? ਇਹ ਸਾਰੇ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਦੁੱਖ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹਨ।’’ ‘‘ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ! ਤੂੰ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ੂਦਰ ਸੀ, ਕਿਸਾਨ, ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤੇ ਵੱਡੇ ਲਾਲਚੀ। ਤੇਰੀ ਇੱਕ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੁੱਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ, ਬਹੁਤ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਪਰ ਤੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਕੁਝ ਦਿੱਤਾ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਸੱਚ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ। ਤੂੰ ਕਦੇ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੜ੍ਹੇ; ਤੂੰ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਨਾ ਹੀ ਘੁੰਮਿਆ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਰਾਹ ਪਾਇਆ, ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ ਪਾਲੀਆਂ, ਭੈਂਸਾਂ, ਘੋੜੇ ਵੀ ਰੱਖੇ; ਇਹ ਕਰਮ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੇ।’’ ‘‘ਉਹ ਵੱਡਾ ਧਨ ਜੋ ਤੂੰ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ, ਕਦੇ ਭਲਾਈ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ। ਤੂੰ ਕਦੇ ਭੀਕਾਰੀ ਜਾਂ ਯੋਗਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਲੋੜ ਵੇਖ ਕੇ ਦਿੱਤਾ; ਖੇਤੀ ਕਰਕੇ ਜੋ ਧਨ ਮਿਲਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਲਈ ਰੱਖਿਆ। ਗੋਬਰ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਇਹ ਸਭ ਤੂੰ ਵੇਚਦਾ ਸੀ ਤੇ ਵੱਡਾ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਛਾਂਚ, ਘੀ, ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ ਵੇਚਦਾ ਸੀ; ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਾੜੇ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਵੱਡਾ ਧਨ ਬਣਾਇਆ, ਪਰ ਦਿਲੋਂ ਕਦੇ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਬਿਨਾ ਦਇਆ ਦੇ।’’ ‘‘ਤੂੰ ਕਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਨਾ ਹੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਪਿਤਰ ਕਰਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਇਆ, ਤੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ; ਤੇਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪਤਨੀ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦੀ। ਜਦ ਸੱਸ-ਸੁਰਾਹ ਦੇ ਸ਼ਰਾਧ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਇਆ, ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।’’ ‘‘ਤੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦਾ ਮਾਰਗ ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਨਾ ਸੁਣਿਆ; ਲਾਲਚ ਤੇਰਾ ਮਾਂ, ਪਿਤਾ, ਭਰਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਾਲਚ ਨੂੰ ਹੀ ਮੰਨਿਆ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ, ਘਰੀਬੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ। ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਉੱਠਦੀ; ਜਦ ਵੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਧਨ ਵਧਦਾ, ਲਾਲਚ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ।’’ ‘‘ਇਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸਦਾ ਤੈਨੂੰ ਸਾੜਦੀ ਰਹੀ; ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਾਲਚ ਦੀ ਸੋਚ ਕਰਦਾ, ਚਾਹੇ ਰਾਤ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜਾਗਦਾ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵੱਡੇ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ: ‘ਕਦ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹਜ਼ਾਰ, ਲੱਖ, ਕਰੋੜ ਜਾਂ ਦਸ ਕਰੋੜ ਹੋਣਗੇ?’ ‘ਕਦ ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਖਰਵਾ ਜਾਂ ਨਿਖਰਵਾ ਆਵੇਗਾ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ, ਲੱਖ, ਕਰੋੜ ਜਾਂ ਦਸ ਕਰੋੜ।’’ ‘‘ਜੇ ਖਰਵਾ ਜਾਂ ਨਿਖਰਵਾ ਮਿਲ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦੀ; ਸਮਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੇਰੀ ਲਾਲਸਾ ਸਦਾ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ। ਤੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਯਜਨਾ ਜਾਂ ਭੋਗ ਕੀਤਾ; ਜੋ ਧਨ ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਦੱਬਿਆ, ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ। ਹੋਰ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਵੇਂ ਤਰੀਕੇ ਲੱਭਦਾ, ਹਰ ਥਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ, ਚਤੁਰਾਈ ਕਰਦਾ। ਤੂੰ ਖਾਣ, ਪਾਰਸ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਧਾਤੂਆਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ; ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਫਿਰਦਾ।’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਦੱਸ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਦੁਖਾਂ ਤੇ ਘਰੀਬੀ ਦੇ ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਸਮਝਾਏ।