ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰਾਜ਼ ਖੁਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਵਾਈ ਹੋਈ ਦੌਲਤ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਚੰਗਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਉਸ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਵਾਈ ਹੋਈ ਦੌਲਤ ਨੂੰ ਚੋਰੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਸੀ ਮਾਲਕ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਕ ਸੁੰਦਰ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਤੇ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ। ਇਹ ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣੇ ਪਿਓ ਵਲ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਵਧਦੀ ਭਗਤੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਮਿੱਠੀਆਂ ਤੇ ਸੁਹਾਵਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਪਿਆਰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਵਾਈ ਹੋਈ ਦੌਲਤ ਉਸ ਨੇ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਈ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਓ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਵੀ ਉਸ ਚੋਰੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਪਰ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਬੜਾ ਕਠੋਰ ਤੇ ਜਾਨ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਦ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਕੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਡੇ ਗੁਣ ਹੋਣ, ਫਿਰ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਿਓ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇ ਕੇ, ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮੌਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਪਿਉਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਰੋ-ਰੋ ਕੇ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ," ਤਾਂ ਲੋਕ ਉਸ ਦੀ ਹਾਸੀ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਕੌਣ ਕਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ? ਕੌਣ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ? ਫਿਰ ਉਹ ਪਿਉਂ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, "ਇਸ ਪਾਪੀ ਨੇ ਮੇਰੀ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਵਾਈ ਹੋਈ ਦੌਲਤ ਚੋਰੀ ਕਰ ਲਈ ਸੀ; ਮੇਰੀ ਸੰਪਤੀ ਦੀ ਚੋਰੀ ਨਾਲ, ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਹੀ ਲੈ ਲਈ। ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ, ਮੈਂ ਵੱਡੇ ਤੇ ਅਸਹਣੀਕ ਦੁੱਖ ਨਾਲ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਵਧੀਆ ਦੌਲਤ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਈ ਸੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਾਖ ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਵਿੱਚ, ਪਾਵਨ ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪਾਤਾਲ ਖੰਡ ਦਾ ਸਤੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇਵਸ਼ਰਮਣ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗਿਆਨਵਾਨ ਪਤਨੀ ਸੁਮਨਾ ਨਾਲ ਫਿਰ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਤੂੰ ਜੋ ਕਿਹਾ, ਹੇ ਚੰਗੀ ਨਾਰੀ, ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਨਿਰੰਤਰ ਚੰਗੇ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਲੋਕ ਵੰਸ਼ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।" "ਜਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਹੈ, ਦੌਲਤ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਪ੍ਰਿਯਾ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਾਵਾਂਗਾ।" ਸੁਮਨਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਲੋਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਪੁੱਤਰ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਉਚਾ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਚੰਗੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਹੀ ਪਿਤਰ ਤੇ ਮਾਪੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ।" "ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਚੰਗਾ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ, ਬੇਗੁਣਿਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਇੱਕ ਹੀ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਉਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਸਿਰਫ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।" "ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਆਖਿਆ ਸੀ: ਹੋਰ ਸਿਰਫ ਸੰਬੰਧੀ ਹਨ; ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਿਰਫ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।" "ਚੰਗੀ ਕੁੱਖ ਵੀ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਪਾਪ ਨਾਲ; ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਇਕੱਠ, ਹੇ ਪ੍ਰਿਯਾ, ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸਦੀ ਹਾਂ।" "ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ, ਸੱਚ, ਤਪ, ਨਿੱਤ ਨੇਮ, ਦਾਨ, ਸਯਮ, ਖਿਮਾ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਤੇ ਜੋ ਹੋ ਸਕੇ ਅਹਿੰਸਾ, ਤੇ ਨਾ ਚੋਰੀ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਦੱਸ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਧਰਮ ਬਣਦਾ ਹੈ।" "ਧਰਮ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਬੱਚਾ; ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਧਰਮ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਧਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਉਸ ਦਾ ਧਰਮ, ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ, ਗੁਣ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਵੀ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਔਖਾ ਹੋਵੇ।" ਦੇਵਸ਼ਰਮਣ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਦੇਵੀ, ਸਾਰਾ ਉੱਚਾ ਧਰਮ-ਗਿਆਨ ਤੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ; ਹੁਣ ਦੱਸ, ਮੈਂ ਵੈਸ਼ਨਵ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂ?" "ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਤਾਂ ਦੱਸ; ਧਰਮ ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਾਰਗ ਤੈਨੂੰ ਪਿਓ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਸੀ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ।" "ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਹੈ: ਤੂੰ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੀ ਵਚਨਵਾਦੀ ਹੈਂ; ਪਹਿਲਾਂ, ਚ੍ਯਵਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।" ਸੁਮਨਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਕੋਲ ਜਾ, ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰ; ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਤੈਨੂੰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਦਿਵਾਏਗਾ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੇਵਸ਼ਰਮਣ, ਜੋ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਸੀ, ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ, ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਤੇਰੀ ਗੱਲ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।" ਫਿਰ, ਉਹ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ, ਤਪਸਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਤੇ, ਉਜਲੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਦੂਜਾ ਸੂਰਜ। ਵਸੀਸ਼ਠ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੋਟੀ ਦੇ ਸਨ, ਦੇਵਸ਼ਰਮਣ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਊਰਜਾ ਵਾਲੇ ਤੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਸਨ, ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸਨ ਤੇ ਆ ਬੈਠ, ਹੇ ਉੱਚ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ, ਆਰਾਮ ਨਾਲ।" ਨਾਰਦ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਜਦ ਉਹ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਨੌਕਰਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੈ?" "ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਤੇਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮ ਤੇ ਹਵਨ ਆਦਿਕ ਠੀਕ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ? ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੋਗ ਤਾਂ ਨਹੀਂ? ਕੀ ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈਂ?" ਇਹ ਸਭ ਪੁੱਛ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕਿਹੜੀ ਪਿਆਰੀ ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਚਾਹਤ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ?" ਨਾਰਦ ਜੀ ਫਿਰ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਭ ਬਚਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਦੇਵਸ਼ਰਮਣ ਨੇ ਵਸੀਸ਼ਠ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੀ, ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੇ।" "ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਣ ਕਰਕੇ ਗਰੀਬੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ? ਹੇ ਪਿਤਾ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰ; ਇਸ ਦਾ ਪਾਪੀ ਕਾਰਣ ਕੀ ਹੈ?" "ਵੱਡੀ ਮੂੜਤਾ ਨਾਲ ਭਟਕ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਜਗਾਇਆ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ; ਉਸ ਵਲੋਂ ਭੇਜੇ ਹੋਏ, ਹੇ ਪਿਤਾ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਦਰ ਤੇ ਆਇਆ ਹਾਂ।" "ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਭ ਸਮਝਾ, ਜੋ ਹਰ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰੇ; ਮੈਨੂੰ ਸੰਸਾਰਕ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣ।" ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਪੁੱਤਰ, ਮਿੱਤਰ, ਭਰਾ, ਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇ—ਇਹ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਹਨ।" "ਇਹ ਸਾਰੇ, ਹੇ ਚੰਗੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੱਸੇ ਹਨ ਕਿ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਾੜੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ।" "ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚੰਗੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਉਹ ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮਨ, ਬੋਲ, ਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਦਾ ਸੱਚ ਤੇ ਨੇਕੀ ਵਿੱਚ ਰਮਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।