ਪਿਆਰੀ ਗਿਰਿਜਾ, ਸੁਣੋ—ਜੋ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਹਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੋਜਾਤੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਠ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ। ਇਹ ਆਠ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤਰ ਪ੍ਰਣਵ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਇਸ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਵ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਵ ਸਵੈਭਾਵਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹਰ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਣਵ ਜੋੜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। "ਓਂ" ਇਹੀ ਪ੍ਰਣਵ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਅਗਵਾ ਹੈ। ਐ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਵਾਲੀ, ਹਰ ਸ਼ੁਭ ਮੰਤਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ "ਓਂ" ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਣਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਅੱਖਰ "ਓਂ", ਫਿਰ ਦੋ ਅੱਖਰ "ਨਮಃ", ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੰਜ ਅੱਖਰ "ਨਾਰਾਯਣਾਯ" ਲਗਦੇ ਹਨ। ਇਉਂ ਇਹ ਆਠ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਲਕੜੇ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੰਤਰ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਸਰ, ਤੇ ਬੜੀ ਮੰਗਲਮਈਤਾ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਤਰ ਦੇ ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ ਨਾਰਾਯਣ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹਨ। ਇਸ ਮੰਤਰ ਦੀ ਛੰਦ ਗਾਇਤਰੀ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਬੀਜ ਪ੍ਰਣਵ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਦਾ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਮਨ ਸ਼੍ਰੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਬਦ "ਓਂਕਾਰ", ਦੂਜਾ "ਨਮਹ", ਤੇ ਤੀਜਾ "ਨਾਰਾਯਣਾਯ" ਹੈ। ਇਉਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। "ਓਂ" ਵਿੱਚ "ਅ", "ਉ", "ਮ"—ਇਹ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਣਵ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। "ਅ" ਨਾਲ ਵਿਣੂ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, "ਉ" ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀ, ਅਤੇ "ਮ" ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਦਾਸ, ਜੋ ਪੱਚਵਾਂ ਤੱਤ ਹੈ। "ਅ" ਨਾਲ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦਾ ਰੂਪ ਗਿਆਨੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, "ਉ" ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਰੂਪ, ਤੇ "ਮ" ਨਾਲ ਜੀਵ ਨੂੰ, ਜੋ ਪੱਚਵਾਂ ਪੁਰਖ ਹੈ। "ਕ" ਵਰਗ ਨਾਲ ਤੱਤ, "ਚ" ਵਰਗ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, "ਟ" ਤੇ "ਤ" ਵਰਗ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਤੇ ਹਿਰਦੇ, "ਪ" ਨਾਲ ਮਨ, "ਫ" ਨਾਲ ਅਹੰਕਾਰ, "ਬ" ਤੇ "ਭ" ਨਾਲ ਮਹੱਤੱਤੱਤ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਰ "ਮ" ਉਹ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੱਚਵਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ "ਮ" ਅੱਖਰ ਵਾਲਾ ਜੀਵ, ਦੇਹ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਹੋਰ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ। ਇਹ "ਮ" ਚੇਤਨ ਹੈ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਅੰਸ਼ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ "ਉ" ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚੈ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ "ਵ" ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਣੂ, ਜੋ ਮੰਗਲ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ, "ਅ" ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੋਹੀ ਵਿਣੂ, ਸ੍ਰੀ ਦੇ ਪਤੀ, ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਬੀਜ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਜਗਤ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਤੇ ਪਾਲਣਹਾਰ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਵਿਣੂ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਂ, ਸਭ ਰਚਨਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਵਿਣੂ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਹੈ। "ਰੁ" ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਆਧਾਰ, ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। "ਮ" ਨਾਲ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਖੇਤ੍ਰ-ਗਿਆਨੀ, ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਵਿਵਰਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੁਣਤਾ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਚੇਤਨਾ, ਅਚੇਤ ਨਹੀਂ, ਅਵਿਕਾਰੀ, ਇਕ ਰੂਪ, ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਸੁਕਸ਼ਮ, ਨਿਤ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ, ਚੇਤਨ ਤੇ ਆਨੰਦ ਸਰੂਪ, ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲਾ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਖੇਤ੍ਰ-ਗਿਆਨੀ, ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ, ਪੁਰਾਤਨ ਹੈ। ਇਹ ਨ ਤਾ ਸੜਦਾ, ਨ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ, ਨ ਸੁੱਕਦਾ, ਨ ਵਿਘਟਿਤ ਹੁੰਦਾ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਐਸੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਪਰਮ ਦਾ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਅੰਸ਼ ਹੈ। "ਮ" ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਸਦਾ ਜੀਵ, ਖੇਤ੍ਰ-ਗਿਆਨੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰੀ ਦਾ ਸੇਵਕ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਸੇਵਾ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੈ। ਐ ਨਿਸਪਾਪੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਪ੍ਰਣਵ ਦਾ ਅਰਥ ਇਉਂ ਸਮਝਾਇਆ। ਪ੍ਰਣਵ ਦਾ ਅਰਥ, ਬਾਕੀ ਮੰਤਰ ਸਮੇਤ, ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਦਾਸ ਨੂੰ ਇਥੇ ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਮਾਣ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। "ਮ" ਅੱਖਰ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, "ਨ" ਉਸ ਦੀ ਨਿਰਾਕਰਤਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਨਾਲ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੇ ਲਕੜੇ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਅਹੰਕਾਰ ਚਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ; ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਟਕਿਆ ਆਤਮਾ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਥੇ ਮਨ ਨਾਲ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਚੇਤਨ ਜੀਵ ਦਾ ਆਪਣੇ ਜਤਨ ਤੇ ਕੋਈ ਹੱਕ ਨਹੀਂ; ਸਾਰੇ ਸਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਇਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਕਰਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਭਾਰ ਉਸ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਉੱਤੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਲਈ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ, ਹਰੀ, ਮਾਲਕ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਸਦਾ ਉਸ ਦਾ ਦਾਸ ਹਾਂ। ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਵੀ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ, 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਮੇਰਾ' ਦਾ ਜੋ ਭਾਵ ਬਣ ਗਿਆ, ਉਹ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੇਹ ਵਿੱਚ 'ਮੈਂ' ਦਾ ਭਾਵ ਹੀ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਤੇ ਕਰਮ ਬੰਧਨ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਨ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਮਾਣ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ ਗਿਰਿਜਾ, ਮੈਂ "ਨਾਰਾਯਣ" ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: "ਨਾਰਾ" ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਲਕੜਾ ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਮੂਹ ਉਸ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਾਰਾਯਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜਿਤਨੇ ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ ਪਦਾਰਥ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੁਣੇ ਤੇ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।