ਪ੍ਰਧਾਨਾ (ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਪਰ ਹਰ ਥਾਂ ਅਸਲ ਕਾਰਜ ਕਰਤਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਰਤਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਧਾਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮਾਨਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚ ਫਰਕ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਾਰਨ-ਫਲ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸੱਚੀ ਮਕਸਦ ਅਤੇ ਸਾਧਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨਾ ਦੀ ਅਸਲੀ ਹਸਤੀ, ਉਸ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਤੱਤ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਭਗਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਤ्मिक ਭਗਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਭਗਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਯੋਗ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸਦਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹਨ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਭਿਖਿਆ ਮੰਗਣ ਦਾ ਵਰਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿਚ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਕੇ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦਿਲ ਦੇ ਕਮਲ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਚਿਹਰੇ, ਕਮਰ ਉੱਤੇ ਜਨੇਊ, ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ, ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਦਾਤਾਂ ਅਤੇ ਅਭੈ ਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯੋਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਮਨ ਦੀ ਪਰਿਪੂਰਨਤਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਸਰਵੋਚ ਭਗਤੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਭਜਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਭਗਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਏ ਰਾਜਨ, ਭਗਤੀ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪ ਹਨ—ਸਾਤਵਿਕ, ਰਾਜਸਿਕ, ਤੇ ਤਾਮਸਿਕ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਅਨੁਸਾਰ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀਆਂ ਭਗਤੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਚਮਕ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਸ਼ੋਲਿਆਂ ਨਾਲ ਲੱਕੜ ਨੂੰ ਸੁਆਹ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤੁਰੰਤ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਉਹ ਤਕੜੀਆਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ, ਵਧਾਪਾ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੀਆਂ ਠੋਕਰਾਂ ਸਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਨੰਤ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ, ਧਿਆਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਉਡਾ ਦਿੰਦੀ ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਾ ਤਾਂ ਦਾਨ, ਨਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਨਾ ਯਜ, ਨਾ ਤੀਰਥ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਨਾ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪਾਠ, ਨਾ ਤਪ, ਨਾ ਕਰਮ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰਲਾ ਆਤਮਾ ਉਹ ਪਵਿਤਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੰਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਉਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ, ਸੱਚੀਆਂ ਤੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਹਰਿ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਆਕਾਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਗੁਣਵਾਨਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਧੰਨ ਹੈਂ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਆਧਾਰ, ਧਰਮ ਦੇ ਸਤੰਭ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦੇ ਚਰਣਾਂ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਅਡੋਲ ਮਨ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਭਾਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੰਗਲਮਈ ਕਰਤੱਬ ਸੁਣਨ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਸਮਝ ਕੇ ਵੀ, ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ, ਦਾਤਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਸਰਵੋਚ ਭਲਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਮਾਇਆ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ; ਨੇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਪਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਤੂੰ ਆਪ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਧਰਮ ਦਾ ਅਸਲ ਤੱਤ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਤੂੰ ਵੈਸ਼ਨਵਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪਵਿੱਤਰ ਰਸਤੇ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਗੁਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਜੋ ਉੱਚਾ ਜਾਂ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਭਲੇ ਲੋਕ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ, ਪਰਸਪਰ ਆਨੰਦ ਲੈ ਕੇ, ਅਨੰਤ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਅਖੂਟ ਭਲੇ ਦੀਆਂ ਖਜ਼ਾਨਿਆਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਗਾਂ, ਸੱਚ, ਸ਼ਰਧਾ, ਯਜ, ਤਪ, ਵੇਦ, ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਦਇਆ, ਦੀਖਿਆ, ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਹਰਿ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ। ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਹਵਾ, ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਆਕਾਸ਼, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਰੁਦਰ—ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭੂ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪ, ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਇਹ ਜਗਤ—ਚਲਦਾ ਤੇ ਅਚਲ—ਬਣਾ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਸਦਾ ਭੋਜਨ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਆਸਥਾਨ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਦੇਵਤੇ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ—ਉਹ ਸਭ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ ਤੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਨੇਕੀ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਸਮਝ ਰੱਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਨੇਕ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵੈਸ਼ਨਵ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਹ ਗੁਪਤ ਗਿਆਨ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ; ਮੇਰਾ ਸਮਾਂ ਘੱਟ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਗੰਗਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਮਾਧਵ ਮਹੀਨਾ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਧਵ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖਾਂ ਵਿਚ ਵੀ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਸੱਤਵੀਂ ਤਾਰੀਖ ਗੰਗਾ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਰਲਾ ਮੌਕਾ ਹੈ। ਵੈਸ਼ਾਖ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸੱਤਵੀਂ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਜਹਨੂ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਜਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਨੂੰ ਪੀ ਲਿਆ ਸੀ, ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਕੰਨ ਤੋਂ ਮੁੜ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਿਨ, ਗੰਗਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਗਹਿਣਾ ਹੈ; ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਨੇਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸਹੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੰਗਾ ਵਿਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਰਣਹਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਆਪ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਮਹੀਨਾ ਮਾਧਵ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਦਰਿਆ ਗੰਗਾ ਵਰਗੀ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਮਿਲਾਪ ਬਹੁਤ ਵਿਰਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਹਰਿ ਦੀ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਜਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਤੋਂ ਆਈ, ਤਿੰਨ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਨਿਰੰਤਰ ਵਹਿੰਦੀ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੀੜ੍ਹੀ, ਸਦਾ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਅਣਗਿਣਤ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਮਹੇਸ਼ ਦੇ ਜਟਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦੀ, ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਨਾਸਕ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਖੇਡਾਂ ਵਾਲੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਗਰ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੀ, ਤਿੰਨ ਰਾਹਾਂ ਵਿਚ ਵਹਿੰਦੀ, ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਵਾਂਗ ਸਜਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਵੇਖਣ, ਛੂਹਣ, ਇਸ਼ਨਾਨ, ਸਤਿਕਾਰ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੇਕ ਤੇ ਅਨੇਕ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਦਿਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸੰਧੀਆਂ ਉੱਤੇ 'ਗੰਗਾ, ਗੰਗਾ, ਗੰਗਾ' ਉਚਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਦੂਰ ਬੈਠੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਵੀ ਤਿੰਨ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੋਜਨ ਦੂਰੋਂ ਵੀ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਬੁਰੇ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ, ਵੈਸ਼ਾਖ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਸੱਤਵੀਂ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਬਹੁਤ ਵਿਰਲੀ ਹੈ; ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਖੇ, ਹਰਿ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।