ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੁਸ਼ਬੂਆਂ ਫੈਲਦੀਆਂ ਸਨ, ਦੱਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਹੋਈ, ਚਿਤਰਗੰਧਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ੁਭ ਲੜਕੀ ਵ੍ਰਿੰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਮਧੁ ਪੀ ਕੇ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਰ ਅੰਗ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਮੰਨਦੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਂਦੀ, ਉਸ ਦੇ ਹਾਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਛਾਤੀ 'ਤੇ ਵੱਜਦੇ, ਤੇ ਚਿਤਰਗੰਧਾ ਆਦਿਕ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ਬੂਆਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਰਾਹੀਂ ਚਹੁੰਕੁੰਨ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ, ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ, ਹਵਾ 'ਤੇ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦੇ, ਉੱਚਤਮ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਤਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ। ਇੱਥੇ ਕਾਮਦੇਵ ਅਤੇ ਅਗਨਿਕੁਮਾਰੀ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਪੰਦਰਾਂ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਅਦਭੁਤ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਿਆ, ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਮਰ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਮੋਰਪੰਖੀ ਮੁਕੁਟ ਸੀ, ਚਮਕਦਾਰ ਕੰਨ ਵਾਲੇ, ਖੱਬਾ ਪੈਰ ਮੋੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੱਜਾ ਕਮਲ ਜਿਹਾ ਪੈਰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਘੁੰਮਦਾ, ਦੋਵੇਂ ਸੋਹਣੇ ਕਮਲ ਵਰਗੇ ਹੱਥ ਜੋੜੇ ਹੋਏ, ਵਾਂਸਲੀ ਪਾਸੇ ਰੱਖੀ, ਤੇ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਚਲਾਉਂਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਰਸ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਗੋਪੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਵਰਖਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਇਥੇ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾਰ ਕੰਨ ਵਾਲੇ, ਗਲ ਵਿਚ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਹਾਰ, ਤੇ ਚੋਟੀ ਵਿੱਚ ਰਤਨ-ਫੁੱਲ ਸਨ। ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ ਸੁਚਿਸ਼੍ਰਵਾ ਤੇ ਦੂਜਾ ਸੁਵਰਨਾ, ਦੋਵੇਂ ਕੁਸ਼ਧਵਜ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਤੀਨ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤਰ 'ਹ੍ਰੀੰ ਹੰਸ' ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦੇ, ਤੇ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਗੋ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਦਸ ਸਾਲਾ ਬਾਲਕ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ, ਜੋ ਕਾਮਦੇਵ ਵਾਂਗ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸੀ। ਉਹ ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਸਤੀਆਂ ਦੇ ਲਾਲ ਲਾਲ ਹੋਠ ਵੇਖਦੇ, ਜੋ ਸਦਾ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੇ। ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਰੀਰ ਛੱਡਿਆ ਤੇ ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਹੁਣ ਉਹ ਸੁਵੀਰ ਨਾਂ ਦੇ ਗੋਪਾ ਦੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਭਕ ਤੋਤਾ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਰਾਵਿਨੀ ਸੀ। ਜਟਿਲਾ, ਜੰਘਪੂਤ, ਘ੍ਰਿਤਾਸ਼ੀ ਤੇ ਕਰਬੁਰਾ—ਇਹ ਚਾਰ ਧੰਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਦੋਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਵਾਸਨਾ ਰਹਿਤ ਸਨ। ਉਹ ਇਕਾਗ੍ਰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਗਏ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਜਪ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਹਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗੋਪੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਤੀਨ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਰਮਾ ਦੇ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦੇ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ ਤੇ ਅਬਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਉਹ ਨੱਚਣ ਤੇ ਗਾਉਣ ਨਾਲ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦੇ, ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਚੰਦਨ ਲਾਏ, ਜਸਵੰਤ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ। ਚੰਬੇ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਾਈਆਂ, ਨੀਲੇ ਤੇ ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਤੇ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਗੋਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਸ਼ੁਭ ਲਕੜੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ। ਇਹ ਸੋਹਣੀਆਂ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਮ ਮੱਥੇ ਬੈਠੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਚੂੜੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਤਕਰਮੀਤਾ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ। ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰਤਨਾਂ, ਦਿਵ੍ਯ ਮੋਤੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ ਦੀਰਘਤਪਾ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ੁਕ, ਜੋ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਉੱਚਤਮ ਧਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ। ਉਸ ਨੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿਵ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ। ਭੁੱਖੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਗੋਪਾਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ, ਰਮਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਅਠਾਰਾਂ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦਾ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਹਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਸੋਨੇ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੀ ਵਾਂਸਲੀ ਫੜੀ ਹੋਈ, ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਸੋਨੇ ਦਾ ਕਮਲ ਘੁੰਮਾਉਂਦਾ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਦੁਆਰਾ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਰੰਗਤਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੱਸ ਪਿਆ। ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਰੋਮਾਂਚ, ਉਹ 'ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰ!' ਚੀਕ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਅੱਗੇ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਜੋਰ ਨਾਲ ਆਖਦਾ 'ਮੈਂ ਥੱਕ ਗਿਆ ਹਾਂ', ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਬਾਂਹ ਫੜੇ, ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲਿਆ। ਹਰੀ ਨੇ ਸ਼ੁਕ ਨੂੰ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤਿਕਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਿਲ ਗਿਆ ਸੀ, ਆਖਿਆ, 'ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਹੈਂ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਰਹਿ।' 'ਮੇਰਾ ਰੂਪ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਤੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗੋਪੀਆਂ, ਜੋ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ, ਹੇ ਸੋਹਣੀਏ।' 'ਇਕ ਵਚਨ, ਇਕ ਭਗਤੀ ਵਾਲੀਆਂ, ਇਕੋ ਤਾਰੇ ਵਾਲੀਆਂ, ਇਕ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ, ਦੂਜੀ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ।' 'ਇੱਕ, ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਜਮ ਦੇ ਅੱਖਾਂ ਵਰਗੀ, ਦੂਜੀ ਮ੍ਰਿਦੂ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੀ; ਦੋਵੇਂ ਹਰੀ ਦੀ ਉੱਚਤਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੇ ਖੱਬੇ ਤੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੀਆਂ।' 'ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਸਰੀਰ ਛੱਡਿਆ ਤੇ ਗੋਕੁਲ ਵਿੱਚ ਉਪਨੰਦ ਦੀ ਧੀ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੰਗ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸੀ।' 'ਉਹੀ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਉਸ ਦੇ ਸਿੰਨੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਘੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਉੱਤੇ ਲਾਲ ਚੁੰਨੀ ਢੱਕੀ ਹੋਈ।' 'ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਲਾਲ ਸਿੰਦੂਰ ਲਪੇਟਿਆ, ਗਲਾਬੀ ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਚਮਕ।' 'ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸਿੰਨੇ ਉੱਤੇ ਕੇਸਰ ਲੱਗੀ, ਹੱਥ ਵਿਚ ਕੁਝ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਜੋ ਹਰੀ ਨੇ ਦਿੱਤਾ।' 'ਵਾਂਸਲੀ ਵਜਾਉਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ, ਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਜਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ, ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਦੀ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾਵਾਂ, ਆਪਣੀ ਭਗਤੀ, ਤਪ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਰਾਹੀਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੀਆਂ, ਤੇ ਗੋਕੁਲ ਦੀ ਰਸਮਈ ਲੀਲਾ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਹੋ ਗਈਆਂ।