ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਯਾਤਰੀ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਮਾਣਿਆ ਤੇ ਸਲਾਹਿਆ ਗਿਆ, ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਤੁਰਿਆ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁਰਸ਼ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ‘ਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ, ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਉਸ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਨੂੰ ਉਸ ਥਾਂ ਦੀ ਸੋਭਾ ਵਿਖਾਈ। ਫਿਰ, ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਉਸਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹ ਕੈਲਾਸ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਾਧਵ ਨੇ ਉੱਚੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਵੈਕੁੰਠ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਹੋਈ, ਉਸ ਨੇ ਗੋਵਿੰਦ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾਇਆ ਤੇ ਹਰਾ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ‘ਚ ਅਤਿ ਅਨੰਦਤ ਹੋਇਆ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਸ਼ਿਵਕਾਂਚੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਸੱਤ ਤੀਰਥਾਂ ਵਾਰੇ, ਜੋ “ਸੱਤ ਸੰਗਮ” ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ, ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਤੇ ਮੋਖਸ਼—ਚਾਰੇ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਵੇਖਣ, ਛੂਹਣ, ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਇਥੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਮਰੀਚੀ ਨੇ ਵੀ, ਧਰਮ ‘ਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਲਈ ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕੀਤੇ। ਇਥੇ ਹੀ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਨੇ ਕਸ਼੍ਯਪਾ ਵਰਗਾ ਉੱਤਮ ਪੁੱਤਰ ਪਾਇਆ। ਅਤ੍ਰਿ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਉਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਅਤ੍ਰਿ ਨੂੰ ਉਥੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲੇ—ਸੋਮਾ, ਦੁਰਵਾਸਾ ਤੇ ਦੱਤਾ। ਅੰਗੀਰਸ ਨੇ ਵੀ, ਧਰਮ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅੰਗੀਰਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਨਮੇ। ਪੁਲਹ ਨੇ ਵੀ ਉਥੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ—ਦੰਭੋਲੀ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਲੈਣ ਨਾਲ, ਜੋ ਅਗਸਤਿਆ ਬਣਿਆ, ਉਹ ਇਥੇ ਜਨਮਿਆ। ਪੁਲਸਤਿਆ ਨੇ ਵੀ ਇੱਥੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਕੁਬੇਰ, ਜੋ ਉਮਾ ਦੇ ਪਤੀ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਸੀ ਤੇ ਮਹਾਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਇਥੇ ਹੀ ਜਨਮਿਆ। ਕ੍ਰਤੁ ਨੂੰ ਵੀ ਇਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਾਲਖਿਲਯ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ, ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਜਿਹੜਾ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਵੀ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਇਥੇ ਰਾਜਾ ਆਦਿਕ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲੇ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਇਸ ਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ। ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਵੀ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ। ਕਪਿਲਾ ਦੀ ਆਸ਼ਰਮ, ਕੇਦਾਰ, ਪ੍ਰਭਾਸ ਆਦਿ ਜਿਹੜੇ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਸੀਆਂ ਵੀ ਦਸੀਆਂ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕ ਸਕਦੀ, ਭਾਵੇਂ ਦਸਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਵੀ ਲੱਗ ਜਾਣ। ਸੌਭਰੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ, ਜੋ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਕਾਸ਼ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਸ਼ੀਨਰ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਬਿ ਨੇ, ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉੱਥੇ, ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਵਿੱਚ, ਠੀਕ ਰੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਸਾਰੇ ਨਿਯਮਤ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਹੇ ਬਲਵਾਨ! ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਜਿਹੜਿਆਂ ਕੋਲ ਸ਼ਰਧਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਇਸਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ, ਹੇ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿਚ ਮੋਤੀ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਅਠਾਰਾਂ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਜੋ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਰਕੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸੁਭ ਘੜੀ ਵਿੱਚ ਸਵੇਰੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇਹ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਪਿਤਰ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਠਿਨ ਵਰਤਾਂ—ਕ੍ਰਿਚ੍ਰ, ਅਤਿਕ੍ਰਿਚ੍ਰ, ਪਾਰਾਕ, ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਆਦਿ—ਦੇ ਜੋ ਫਲ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਵਰਗੇ ਸਭ ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵੀ, ਇਸ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਸ਼ੌਨਕ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ, ਸੌਭਰੀ ਤੋਂ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦੁਰਯੋਧਨ ਆਦਿ ਵੀ ਸਨ—ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਸੂਯ ਯੱਗ ਕਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਦਵਾਰਕਾ ਤੋਂ ਆ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਾ ਗੋਵਿੰਦ ਦੀ ਰਾਜਸੂਯ ਯੱਗ ਨਾਲ ਉਚਿਤ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਮੋਖਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਇਸਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਲਾਭ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਥੇ ਹੀ ਹਰੀ ਨੇ ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ ਵੀ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਤੇ ਮਰਨ ਕਰਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ ਦਾ ਵਧ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ, ਉਥੇ ਭੀਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗਦਾ ਨਾਲ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਥਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੁੰਡ ਬਣਾਇਆ। ਉਹ ਭੀਮ-ਕੁੰਡ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਕਾਲਿੰਦੀ (ਯਮੁਨਾ) ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਤੇ, ਅੱਧੀ ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਕਾਲਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਨਾਨ ਦਾ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪੁੰਨ ਭੀਮ-ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲ ਰਹਿੰਦਾ, ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ, ਉਸਦੇ ਸਭ ਦੋਸ਼ ਮਾਫ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਹਰ ਸਾਲ ਇਸ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਖੇਤਰ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੇ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਜੋ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਖੇਤਰ ਦੀ ਪਰਿਪੂਰਨਤਾ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ; ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਪੁੰਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਹਰਿ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਅਟਲ ਰੱਖ ਕੇ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਰ ਕਦਮ ‘ਤੇ ਕਪਿਲਾ ਗਾਯ ਦਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਚੈਤਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸ਼ਕ੍ਰਪ੍ਰਸਥ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ‘ਕਾਸ਼ੀ, ਗੋਕਰਨ, ਸ਼ਿਵ, ਕਾਂਚੀ ਅਤੇ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਵਿਖੇ ਭੀਮ-ਕੁੰਡ ਸਣੇ ਸੱਤ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ, ਪਦਮ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰ ਖੰਡ ਦੇ ‘ਕਾਲਿੰਦੀ ਮਹਾਤਮ’ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਇਥੇ ਸਮਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੰਕਰ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਚਾਹੇ ਸੇਵਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪੂਜਾ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੰਤਰ ਉੱਤੇ ਨਿਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਠੀਕ ਮੰਤਰ ਦੀ ਆਸਰਾ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮੰਤਰ ਅਵੈਸ਼ਨਵ ਤੋਂ ਮਿਲੇ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਪਰਮ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।