ਇਹ ਕਥਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਰਘੁਨਾਥ ਦੇ ਬਾਰੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਬੁਧੀ ਮਹਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਨਾਮ ਹਨ—ਰਾਮ, ਜੋ ਬੜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਕਮਲ ਦੇ ਕੋਪਲੇ ਵਾਂਗ ਸੁੰਦਰ ਹੈ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲੰਬੀਆਂ ਹਨ, ਕਮਲਾਂ ਵਾਂਗ; ਨੱਕ ਉੱਚੀ, ਚੌੜੀ ਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਹੈ; ਭੌਂਹਾਂ ਸੁੰਦਰ, ਮਿਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਤੇ ਮਨਮੋਹਣੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਲੰਬੀਆਂ ਹਨ, ਗੋਡਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨ ਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਗਲ ਸਾਂਪ ਦੇ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਹੈ; ਛਾਤੀ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਰੌਣਕਦਾਰ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪੱਟ ਤੇ ਕਮਰ ਸੁੰਦਰ ਹੈ; ਗੋਡੇ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਹਨ; ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਪੈਰ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੇਵੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਹੈ ਰਘੁਪਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ। ਰਾਮ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਰੂਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਵ ਹੈ? ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰ ਵਾਲਾ ਵੀ ਉਸ ਰੂਪ ਦੀ ਪੂਰੀ ਮਹਿਮਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਉਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਸੋਭਾ ਤੇ ਆਕਰਸ਼ਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਈ—ਜੋ ਧਰਤੀ ਤੇ ਕਦੇ ਮੋਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਰਾਮ ਮਹਾ ਬਲ, ਮਹਾ ਤੇਜ ਤੇ ਅਤਿ ਆਕਰਸ਼ਕ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ? ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ, ਜਾਨਕੀ ਵੱਡੀ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਜੀਵੇਗੀ। ਫਿਰ, ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, "ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਇੰਨੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛ ਰਹੀ ਹੈ?" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਾਨਕੀ ਨੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਚੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮੋਹ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸਿਆ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਮੈਂ ਉਹ ਹਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਜਾਨਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ; ਉਹ ਅਤਿ ਆਕਰਸ਼ਕ ਰਾਮ ਆਏਗਾ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।" "ਫਿਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਾਂਗੀ, ਜਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਰਹਾਂਗੀ, ਹੇ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲੇ ਪੰਛੋ।" ਜਦੋਂ ਜਾਨਕੀ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ਡਰ ਗਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡਰੇ ਹੋਏ, ਮਿਲ ਕੇ ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਪੁੰਨਵਤੀ, ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ ਪੰਛੀ ਹਾਂ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਦਰਖ਼ਤਾਂ 'ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਾਂ; ਹਰ ਥਾਂ ਘੁੰਮਦੇ ਹਾਂ—ਘਰ ਵਿਚ ਸਾਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ।" "ਮੇਰੀ ਸਾਥਣ ਆਪਣੇ ਥਾਂ 'ਤੇ ਰਹੇ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਵੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਘਰ ਆਵਾਂਗਾ—ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੱਚ ਹੈ।" ਪਰ ਐਸਾ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਵੀ, ਜਾਨਕੀ ਨੇ ਮਾਦਾ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਨਾ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਸਾਥੀ, ਉਤਸੁਕ ਤੇ ਨਿਮਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਹੇ ਸੀਤਾ, ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ—ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਕੈਦ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈਂ? ਅਸੀਂ ਦੋਹਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਘੁੰਮਣ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ।" "ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ, ਮੇਰੀ ਸੁੰਦਰ ਵਾਈਫ, ਉਥੇ ਰਹੇ; ਜਦ ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਵੇ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਵਾਂਗਾ।" ਜਾਨਕੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਬੁਧੀਮਾਨ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜਾ; ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖ ਕੇ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਰੱਖਾਂਗੀ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਪੰਛੀ ਨੇ ਦਇਆ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੱਚ ਹੈ—ਬੋਲਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਚੁੱਪ ਰਹੋ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਬੋਲਣ ਦੀ ਗਲਤੀ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਬੰਧਨ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜੇ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ, ਪਹਾੜ 'ਤੇ, ਇਹ ਗੱਲ ਨਾ ਕਹੀ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਬੰਧਨ ਕਿਵੇਂ ਆ ਜਾਂਦਾ? ਇਸ ਲਈ, ਚੁੱਪ ਰਹੋ।" ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਸੁੰਦਰ, ਮੈਂ ਇਸ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਹੇ ਸੀਤਾ; ਇਸ ਲਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ, ਹੇ ਮਨਮੋਹਣੀ।" ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਅਰਜ਼ ਕਰਨ 'ਤੇ ਵੀ, ਜਾਨਕੀ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਛੱਡਿਆ ਨਹੀਂ; ਮਾਦਾ ਪੰਛੀ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਦੁਖ ਵਿਚ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, "ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਤਿਵੇਂ ਤੂੰ ਵੀ, ਗਰਭਵਤੀ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਵੇਂ।" ਇਹ ਗੱਲ ਉਹ ਦੁਖ ਵਿਚ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਹਿੰਦੀ ਗਈ, ਤੇ ਪਤੀ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਜਿੰਦ ਛੱਡ ਗਈ। ਜਦ ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਲੈਂਦੀ, ਇਕ ਰੌਣਕਦਾਰ ਵਿਮਾਨ ਆਇਆ, ਤੇ ਪੰਛੀ-ਪਤਨੀ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚਲੀ ਗਈ। ਜਦ ਉਹ ਮਰ ਗਈ, ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ, ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਜਹਨਵੀ ਨਦੀ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਤੇ ਵੱਡੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। "ਰਾਮ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ, ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਮੇਰੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ, ਜਾਨਕੀ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਤੇ ਵਿੱਛੋੜੇ ਨਾਲ ਪੀੜ੍ਹਤ ਹੋਵੇਗੀ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਸੋਹਣੀ, ਵਹਿ ਰਹੀ ਜਹਨਵੀ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਦੁਖੀ, ਗੁੱਸੇ, ਡਰ, ਤੇ ਵਿੱਛੋੜੇ ਨਾਲ ਹਿਲ ਗਿਆ। ਗੁੱਸੇ, ਦੁਖ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਬੇਇੱਜਤੀ ਕਰਕੇ, 'ਕ੍ਰੋਧਨਾ' ਨਾਮ ਦਾ ਧੋਬੀ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਚੰਡਾਲ ਬਣ ਗਿਆ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਰਨ 'ਤੇ ਚੰਡਾਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧੋਬੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ, ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਨਿੰਦਾ ਤੇ ਤਿਆਗ ਮਿਲਿਆ; ਧੋਬੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ, ਉਹ ਵਿੱਛੜੀ ਤੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਗਈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਸਭ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਤੂੰ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ; ਹੁਣ ਸੁਣ, ਅੱਗੇ ਕੀ ਹੋਇਆ। ਸ਼ੇਸ਼ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਾਨਕੀ ਕੋਲ ਆਏ, ਬਾਰ-ਬਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਪਹੁੰਚਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਆਦੇਸ਼ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਆਇਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਨੇ, ਰਾਮ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਕਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜਾਵਾਂ? ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਾਂਗੀ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀਆਂ, ਵਾਲਮੀਕਿ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿਚ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਮਾਂ, ਰਾਮ, ਜੋ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ, ਤੈਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।" "ਪਤਿਵਰਤਾ ਪਤਨੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਦਿਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ; ਇਸ ਲਈ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਆ, ਤੇ ਵਧੀਆ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਾਨਕੀ ਨੇ, ਪਤੀ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਆਪਣਾ ਗੁੱਸਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਦੇ ਨਾਲ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਈ।