ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਪੁਰਾਣਕਾਲ ਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਭਗਵਾਨ ਹੀ ਵੰਦਨਯੋਗ ਹਨ। ਮੈਂ ਅਨੇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਯੋਧਿਆ, ਸਰਯੂ, ਤਾਪੀ, ਅਤੇ ਹਰੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਦੁਆਰ; ਅਵੰਤੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਕਾਂਚੀ, ਅਤੇ ਰੇਵਾ ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੁੱਲ ਹੈ। ਗੋਕਰਨ, ਹਾਟਕ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮੱਲਿਕਾ ਪਹਾੜ, ਜਿਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵੀ ਅਦਭੁਤ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਕਾਲਾ ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਦ੍ਵਾਰਾਵਤੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਗੋਮਤੀ ਨਦੀ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਜਲ ਹੈ। ਉਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਨੀਂਦ, ਪ੍ਰਲੈ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਉਪਦੇਸ਼ਨਾ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ 'ਤੇ ਕਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿੱਥੇ ਪੱਥਰਾਂ 'ਤੇ ਚਕਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਚਕਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ—ਪਸ਼ੂ, ਕੀੜੇ, ਪੰਛੀ—ਚਕਰ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹਨ। ਉਥੇ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਖੇ ਹਨ; ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਪੁਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਮੈਂ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਯਮੰਤਪੰਚਕ, ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਪਾਪ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਤਾਰਕ ਮੰਤਰ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਮ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਮਰਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਕੀੜੇ, ਪਤੰਗੇ, ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ, ਪਸ਼ੂ ਜਾਂ ਦੇਵਤਾ—ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸੁਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਕੈਲਾਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਣਿਕਰਨਿਕਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਉਥੇ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਨਦੀ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸੰਸਾਰਕ ਬੰਧਨ ਤੋੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਾਪੀਆਂ ਲਈ ਵੀ। ਉਥੇ ਜਟਾਧਾਰੀ, ਬੇਲ-ਜਟਾ ਵਾਲੇ, ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਗਹਣੇ ਪਹਿਨੇ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਖਾਲ ਪਹਿਨੇ, ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ ਲੋਕ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਕਾਲਭੈਰਵ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਹੀ, ਯਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਰੱਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਯਮ, ਜੋ ਦੰਡ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਹ ਕਾਸ਼ੀ, ਵਿਸ਼ਵੈਸ਼ਵਰ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ, ਮੈਂ ਦੇਖੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਵੀ ਮੈਂ ਦੇਖੇ ਹਨ। ਪਰ ਨੀਲਾ ਪਹਾੜ 'ਤੇ, ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ, ਸਰਵੋਤਮ ਸਥਾਨ ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਉਂਦੇ ਹਾਂ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ 'ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੇਸ਼ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਜਦੋਂ ਸੁਰਥਾ ਨੇ ਨਿਰਣਯਾਤਮਕ ਚਿਹਰਾ ਨਾਲ ਵਚਨ ਕਹੇ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਯੋਧੇ, ਜੋ ਯੁੱਧ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਰਥਾਂ 'ਤੇ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਜੰਗੀ ਡੋਲਾਂ ਦੀ ਧੁਨ, ਤੁਰਹੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਅਤੇ ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਗਰਜਣ ਮੈਦਾਨ 'ਚ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ। ਰਥਾਂ ਦੇ ਪਹੀਏ, ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਤਰਕਾਰ, ਅਤੇ ਇਹ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਫੈਲ ਗਈ, ਹੇਵਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਯੋਧੇ, ਜੋ ਯੁੱਧ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ, ਅਨੇਕ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕਰਦੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਡਰਪੋਕਾਂ 'ਚ ਭੈ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਹਲਚਲ 'ਚ, ਰਾਜਾ ਸੁਰਥਾ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਫੌਜੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਹਾਥੀਆਂ, ਰਥਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਫੌਜ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਯੋਧਿਆਂ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਉਫਣ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਮੈਦਾਨ 'ਚ ਸ਼ੰਖਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਅਤੇ ਜੈਕਾਰ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹੋਈ; ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸੁਮਤੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਇਹ ਰਾਜਾ, ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਹੁਣ ਦੱਸੋ ਕਿ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?" ਸੁਮਤੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਇਥੇ, ਅਨੇਕ ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਜੋ ਯੁੱਧ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ—ਪੁਸ਼ਕਲ ਅਤੇ ਹੋਰ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਮਾਹਰ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੜਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਹਵਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਸਰਵੋਤਮ ਸ਼ੂਰਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਹੋ ਕੇ, ਲੜਨ।" ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ 'ਚ ਧਨੁਸ਼ ਚੜ੍ਹਾਏ ਅਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਤਣੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਪੁਸ਼ਕਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਜੋ ਯੁੱਧ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਸਨ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰਥਾਂ 'ਤੇ ਆਏ, ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ। ਪੁਸ਼ਕਲ, ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ, ਸਰਵੋਤਮ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਮਾਹਰ, ਸ਼ਾਲਿਨ ਨਾਲ ਇਕੱਲਾ ਜੰਗ ਲੜਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਚੰਪਕਾ ਸੀ। ਕੁਸ਼ਧਵਜ, ਜਨਕ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਮੋਹਕਾ ਨਾਲ ਲੜਿਆ; ਵਿਮਲਾ ਨੇ ਰਿਪੁੰਜਯਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਸੁਬਾਹੁਕਾ ਨੇ ਦੁਰਵਾਰਾ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕੀਤੀ। ਅੰਗਦ, ਸ਼ੂਰਤਾ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਨ, ਪ੍ਰਤਾਪਿਨ ਅਤੇ ਬਲਮੋਦਾ ਨਾਲ ਲੜਿਆ; ਨੀਲਰਤਨ ਨੇ ਹਰਯਕਸ਼ਾ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸਤਯਵਾਨ ਨੇ ਸਾਹਦੇਵ ਨਾਲ। ਰਾਜਾ ਵੀਰਮਣੀ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤਵਾਨ, ਭੂਰੀਦੇਵ ਨਾਲ ਲੜਿਆ; ਉਗਰਾਸ਼ਵ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਅਸੁਤਾਪਾ ਨਾਲ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਯੁੱਧ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਅਸਤਰਾਂ ਦੇ ਮਾਹਰ, ਵੱਡੇ ਇਕੱਲੇ ਜੰਗਾਂ 'ਚ ਲੱਗੇ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਯੁੱਧ ਕਲਾ ਦਿਖਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸੁਰਥਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਤਬ ਉਥੇ ਭਿਆਨਕ ਮਾਰਕਟ ਹੋਇਆ। ਪੁਸ਼ਕਲ ਨੇ ਚੰਪਕਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: "ਤੁਹਾਡਾ ਨਾਮ ਕੀ ਹੈ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ? ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਸਮਤ ਹੈ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੰਗ 'ਚ ਆਏ ਹੋ। ਹੁਣ ਠੀਕ ਖੜੇ ਰਹੋ—ਕਿਉਂ ਭੱਜਦੇ ਹੋ? ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਕਿਵੇਂ ਬਚਾਓਗੇ? ਆਓ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਲੜੋ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਅਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਪੁਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗਰਜਣ ਵਰਗੀ। ਚੰਪਕਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਇਥੇ, ਜੰਗ ਨਾਮ ਜਾਂ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਫਿਰ ਵੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਤੇ ਤਾਕਤ ਦੱਸਾਂਗਾ।" "ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਰਾਘਵ ਦੇ ਚਰਨਾਂ 'ਚ ਨਮਰ ਹੈ; ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਰਾਘਵ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਸਨੇਹੀ ਰਾਮਚੰਦਰ ਹਨ; ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਰਾਘਵ ਹਨ। ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਰਾਮਦਾਸ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਰਾਮ ਦਾ ਸੇਵਕ ਹੈ। ਰਾਮ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਦਇਆ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਏਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਮੈਦਾਨ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਦੋਵੇਂ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਾਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ।