ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਰਘੁਨਾਥ ਜੀ, ਕੁਝ ਐਸੇ ਲੋਕ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਨੀਲ ਜਾਂ ਲੱਕ ਦੀ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੋ ਘੀ ਆਦਿ ਵੇਚਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਸ਼ਰਾਬ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕੋਈ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਪਾਪ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੁੰਦਰ ਧੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਯੋਗ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਜੇ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਕੀਮਤ ਲੈ ਕੇ ਵੇਚਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਕਿਸੇ ਚੰਗੀ ਕੁਲ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪਤਨੀ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਮਿੱਠਾ ਭੋਜਨ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇਵੇ— ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਪੱਕੀ ਹੋਈ ਰਸੋਈ ਵਿਚ ਫ਼ਰਕ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਜਿਸ ਕੋਲ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਪੱਕਿਆ ਚਾਵਲ ਜਾਂ ਖੀਰ ਹੋਵੇ ਤੇ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇਵੇ—ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਲੋਕ ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਿਸ਼ ਵਿਚ ਪਿਆਸੇ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਉਗਰਾਹ ਨਾ ਕਰਨ, ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੋੜਿਆ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਸਭ ਲੋਕ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਬੜੀ ਸੋਭਾ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਉਹ ਵੱਡਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਟ ਸਜਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਸਤਕਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਜੋਗ ਹੈ, ਪੁੰਨ ਦਿੰਦੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਵੇਦ ‘ਇਹ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨਹੀਂ’ ਕਹਿ ਕੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਇਸ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਇੰਦਰ ਆਦਿਕ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਵਿਰਲਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਜਿਸਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੀਲੇ ਸੋਹਣੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਕੋਈ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਚੜ੍ਹਦਾ, ਨਮਨ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ— ਇੱਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮਨੁੱਖ ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਕਥਾ ਵੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਣੋ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ, ਰਾਜਾ ਰਤਨਗ੍ਰੀਵ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ, ਜੋ ਚਮਤਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸ ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਹ ਚਾਰ-ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਕਾਂਚੀ ਸੀ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਬੜਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਉਥੇ ਵੱਡੇ ਲੋਕ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਫੌਜਾਂ ਤੇ ਵਾਹਨ, ਅਤੇ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਛੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਅਤੇ ਰਾਮ-ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਉਤਸੁਕ ਰਹਿੰਦੇ। ਉਥੇ ਦੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆ ਯੋਧੇ ਸਨ, ਜੋ ਜੰਗ ਵਿਚ ਕਦੇ ਪਿੱਠ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਉਹ ਪਰਾਏ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਪਰਾਏ ਧਨ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ। ਵੈਸ਼ ਲੋਕ ਉਧਾਰ, ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਘੁਨਾਥ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਦੇ। ਸ਼ੂਦਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਲੰਘਾਉਂਦੇ। ਉਥੇ ਆਮ ਲੋਕ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਦਾਨ, ਦਇਆ, ਸਯਾਮ, ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਥੇ ਵੱਸਦੀ। ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਭਾਰੀ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ, ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ ਰਾਜਨ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਬੁਰਾ ਕਰਮ ਕਰਦੇ। ਐਸੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਰਾਜਾ ਰਤਨਗ੍ਰੀਵ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ। ਉਹ ਉਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਛੇਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦਾ ਸੀ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਿਆਂ— ਕਈ ਸਾਲ ਸੁਖ-ਸਮਪਤੀ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਵਿਚ ਲੰਘ ਗਏ। ਫਿਰ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: ‘‘ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੇਰੇ ਘਰ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਸਤਿ-ਵਰਤ ਹਨ; ਤੂੰ ਪਤਿਵਰਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈਂ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਵੱਡਾ ਜਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਤਕਲੀਫ ਵਿਚ ਨਹੀਂ; ਮੇਰੇ ਹਾਥੀ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਘੋੜੇ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਉਤਮ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਰਥ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਿਆਰ ਹਨ; ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਘਾਟ ਨਹੀਂ।’’ ‘‘ਫਿਰ ਵੀ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇੱਕ ਇੱਛਾ ਬਾਕੀ ਹੈ: ਹੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰਾਣੀ, ਮੈਂ ਅਜੇ ਤੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਜਨਮ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ, ਗੋਵਿੰਦ-ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ; ਮੈਂ ਹੁਣ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਝੁਰੀਆਂ ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਵਾਲ ਹਨ।’’ ‘‘ਹੁਣ ਮੈਂ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਮਨੋਹਰ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗਾ; ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਭਰ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣਾ ਪੇਟ ਹੀ ਭਰਦਾ ਰਹੇ—ਪਰ ਹਰੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾ ਕਰੇ—ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਕੇਵਲ ਬਲਦ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਚੰਗੀ ਰਾਣੀ, ਮੈਂ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।’’ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜ ਦਾ ਭਾਰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ, ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ, ਹਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਰਾਤ ਲੰਘਾਈ। ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤਪਸੀ ਸੀ, ਦੇਖਿਆ। ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਵੇਰ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ। ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਬੈਠਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ, ਪਤਲਾ-ਦੁੱਬਲਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਵਾਲ ਜਟਾਂ ਵਾਲੇ, ਛਾਲ ਦੀ ਪੋਸ਼ਾਕ, ਲੰਗੋਟ, ਹੱਥ ਵਿਚ ਦੰਡ, ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਪੁੰਨ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਝੁਕਾਇਆ। ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਤੇ ਹੋਰ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਤਦ ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸ ਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: ‘‘ਮਹਾਰਾਜ, ਅੱਜ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ।’’ ‘‘ਵੱਡੇ ਮਨੁੱਖ, ਦਇਆ ਕਰਕੇ, ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਦੁੱਖੀਆਂ ਦੇ ਘਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਬੁੱਢੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਦੱਸੋ—ਕਿਹੜਾ ਦੇਵਤਾ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਹੜਾ ਤੀਰਥ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ।’’ ‘‘ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਏ ਹੋ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਨਿਰਮਲ ਹੋ; ਇਸ ਲਈ, ਮੇਰੀ ਅਰਜ਼ੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ, ਦੱਸੋ।’’ ਤਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘‘ਸੁਣੋ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ।’’ ‘‘ਕਿਸ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ? ਉਹ ਮੰਗਲਮਈ ਰਾਮ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਿਕ ਤਾਪ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।