ਇੱਕ ਵਾਰ, ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਪਹਾੜ ਦੀ ਧਰਤੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਝਰਨਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ, ਗੇਰੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚਮਕਦਾਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਲੱਕ-ਲਾਲ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਸਿੱਧ-ਸਤਰੀਆਂ ਨਿਰਭਯ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖੇਡਦੀਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨਾਗ ਆਪਣੇ ਮਨ-ਮੌਜੀ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੇ। ਗੰਗਾ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਛੂਹ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਈ ਹੋਈ, ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਪਵਨ ਨਾਲ ਠੰਡੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਵੀਨਾ, ਹੰਸ ਤੇ ਤੋਤੇ ਦੀ ਮਧੁਰ ਧੁਨ ਨਾਲ ਉਹ ਪਹਾੜ ਸੋਭਾ ਪਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਉਸ ਪਹਾੜ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਅਸ਼ਚਰਜ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਸੁਮਤੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਇਹ ਕਿਹੜਾ ਵੱਡਾ ਤੇ ਉੱਤਮ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪਲੇਟੂਆਂ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਅਦਭੁਤ ਹੈ? ਕੀ ਇਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ ਜਾਂ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਖੇਡ-ਸਥਲੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਨ-ਸ਼ੌਕਤ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ?” ਸੁਮਤੀ, ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਣਾਂ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰ ਕੇ, ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, “ਮਹਾਰਾਜ, ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨੀਲਾ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜੋ ਚਰਚਿਤ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਦੇ ਚੋਟੀ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਪਾਪੀ, ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਉਹ ਇਸ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਤਰਕ ਤੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ 'ਤੇ ਆਧਾਰ ਕਰਕੇ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ, ਜੋ ਚੰਗਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੇ। ਜੋ ਨੀਲਾ ਜਾਂ ਲੱਕ ਦੀ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਘੀ ਆਦਿ ਵੇਚਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਸ਼ਰਾਬ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੇ।” “ਜੋ ਪਿਤਾ ਪਾਪ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ, ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਸੁੰਦਰ ਧੀ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਵੇਚ ਕੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਘਰ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜੋ ਮਿੱਠਾ ਭੋਜਨ ਖੁਦ ਖਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਜਾਂ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਖਾਣ-ਪਕਵਾਨ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਮੰਗਣ 'ਤੇ ਦੂਧ-ਚਾਵਲ ਜਾਂ ਖੀਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ—ਇਹ ਸਭ ਮੰਦ-ਮਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਠਾਈਆਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਮਹਾਨ ਰਘੁਨਾਥ, ਇਹ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੇ।” “ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੋਭਾਵਾਨ ਪਹਾੜ, ਚੰਗੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਮੋਹਕ ਹੈ, ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਉਹ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਚਰਣਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕਿਰਤਨ ਮਸਤਕ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚੰਗਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੇਖਣਯੋਗ ਹੈ, ਪੁੰਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪਰਮ ਪੁਰਸ਼—ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਦ 'ਨੇਤੀ ਨੇਤੀ' ਕਹਿ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਜਿਸਦੇ ਚਰਣਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਇੰਦਰ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲੱਭਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਲਭ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।” “ਇਸ ਨੀਲੇ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਪਰਮ ਪੁਰਸ਼ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਹੈ; ਇਸ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਤੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ—ਪਵਿੱਤਰ ਭੋਜਨ ਖਾ ਕੇ, ਮਹਾਰਾਜ, ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਕਥਾ ਵੀ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” “ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਰਤਨਗ੍ਰੀਵ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ, ਜੋ ਹਰ ਰੂਪ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਲਭ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ, ਕਾਂਚੀ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਵੱਡੇ ਲੋਕ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਫੌਜਾਂ ਤੇ ਰਥ-ਵਾਹਨ ਸੀ; ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਹਿੰਦੇ, ਜੋ ਛੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦੇ। ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਰਾਮ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹੀ, ਅਤੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਭੱਜਦੇ ਨਹੀਂ।” “ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਧਨ, ਜਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ; ਵੈਸ਼ ਲੋਣ-ਦੇਣ, ਖੇਤੀ-ਬਾੜੀ ਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਘੁਨਾਥ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਣਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਦੇ; ਸ਼ੂਦਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜ਼ਬਾਨ ਦੇ ਸਿਰੇ 'ਤੇ ‘ਰਾਮ, ਰਾਮ’ ਉਚਾਰਦੇ; ਆਮ ਲੋਕ ਵੀ ਇੱਥੇ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।” “ਦਾਨ, ਦਇਆ, ਸੰਯਮ ਤੇ ਸਚਾਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਥੇ ਵਿਆਪਕ ਸੀ; ਕੋਈ ਵੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ ਸੀ, ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ। ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਪਾਪ ਕਰਦੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਤਨਗ੍ਰੀਵ ਰਾਜਾ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ। ਉੱਥੇ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਛੇਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦਾ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ, ਰਾਜਾ—” “ਕਈ ਸਾਲ ਉਲਾਸ ਤੇ ਸੁਖ-ਸਮਰਿੱਥੀ ਨਾਲ ਲੰਘ ਗਏ; ਫਿਰ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਵਾਲੀ, ਵੱਡਾ ਰਾਜਾ ਇੱਕ ਵਾਰ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ: ‘ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਵਾਲੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਪਤੀ-ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਹਨ, ਤੁਸੀਂ ਪਤੀ-ਭਗਤ ਪਤਨੀ ਹੋ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਭਾਰ ਢੋ ਰਹੀ ਹੋ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਵੱਡਾ ਸਾਥ ਹੈ, ਜੋ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਹਾਥੀ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਘੋੜੇ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਹਨ।’ ‘ਮੇਰੇ ਰਥ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਤਮ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਰਹਿੰਦੇ; ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਘਾਟ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਵੀ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇੱਛਾ ਬਚੀ ਹੋਈ ਹੈ: ਹੇ ਮਹਾਨ ਚਮਕ ਵਾਲੀ, ਮੈਂ ਅਜੇ ਤੱਕ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਜਨਮ-ਮੁਕਤੀ ਲਈ, ਗੋਵਿੰਦਾ-ਸਿੰਗਾਰਿਆ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਉਚਿਤ ਹੈ; ਮੈਂ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਝੁਰਰੀਆਂ ਤੇ ਸਫੈਦ ਵਾਲ ਹਨ।’ ‘ਮੈਂ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦੀ ਸੁਹਾਵਣੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣਾ ਪੇਟ ਹੀ ਭਰਦਾ ਹੈ—ਜੇ ਉਹ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਬਲਦ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਚੰਗੀ ਪਤਨੀ, ਮੈਂ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਪ੍ਰਿਅ।’ ‘ਰਾਜ ਦਾ ਭਾਰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ, ਸੌਂਪ ਕੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਂਝੀ ਵੇਲੇ, ਹਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਰਾਤ ਭਰ—’” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨੀਲਾ ਪਹਾੜ ਦੀ ਸੋਭਾ, ਉੱਥੇ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਪਰਮ ਪੁਰਸ਼, ਅਤੇ ਰਤਨਗ੍ਰੀਵ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧਰਮ-ਮਈ ਰਾਜ-ਨੈਤੀਕਤਾ, ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਜੀਵਨ, ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਸੀ।