ਰਾਵਣ ਦੇ ਵੈਰੀ ਦੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਮੱਛਰ ਵਰਗਾ ਹਾਂ। ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਪਰ, ਹੇ ਮਹਾਨ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁਝ ਦੱਸਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ। ਰਘੁਨਾਥ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਘੁਨਾਥ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਮਹਿਮਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਸਪਰਸ਼ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਤਪ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ। ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਨ, ਉਸ ਨੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਸੁਭਾਗਾ, ਪਰਮ ਕਥਾ ਦੇਖੀ। ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਈ, ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਫਿਰ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੁਣਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਸ਼ੇਸ਼ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਜਦੋਂ ਲੰਕਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦੈਤਿਆں ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖਾਂ ਦੀ ਚਾਨਣ ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟ ਗਈ। ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ; ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ, ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਨਮਨ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ, ਧਰਮਵਾਨ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਲੰਕਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ। ਫਿਰ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁਗਰੀਵ, ਹਨੂਮਾਨ, ਸੀਤਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਅਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਜੋ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਉਤਸੁਕ ਸਨ, ਚਲੇ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਲੰਕਾ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਕਈ ਕਿਲੇ ਤੇ ਦਰਵਾਜੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਥੇ ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਵੇਖੀ—ਉਹ ਥਾਂ ਜਿੱਥੇ ਸੀਤਾ ਰਹੀ ਸੀ—ਤੇ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਿੰਸ਼ਪਾ ਤੇ ਹੋਰ ਫੁੱਲਦਾਰ ਰੁੱਖ ਵੇਖੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਲੀਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸਣੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜੋ ਹਨੂਮਾਨ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਮਰ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਿਮਾਨਾਂ 'ਚ ਸਨ। ਰਾਮ, ਜੋ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੀ, ਨੇ ਸੁਣੀਆਂ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਲਮਈ ਧੁਨੀਆਂ ਵੱਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕੰਨ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਚ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਘਾਟ, ਆਸ਼ਰਮ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਭਗਤਵਾਨ ਪਤਨੀਆਂ ਦਿਖਾਈਆਂ। ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਰਾਮ ਰਹਿ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਥਾਂ ਉਸ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਿਖਾਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਉਹ ਥਾਵਾਂ ਦਿਖਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ; ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਨੰਦੀਗ੍ਰਾਮ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੇਖਿਆ। ਉੱਥੇ ਭਰਤ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਸੀ, ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਉਸ ਉੱਤੇ ਸਨ। ਭਰਤ, ਇੱਕ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਪਿਆ, ਬ੍ਰਹਮਚਰੀ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦਾ, ਜਟਾਵਾਂ ਤੇ ਛਾਲੇ ਦੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੇ, ਸਰੀਰ ਪਤਲਾ ਤੇ ਡੰਡੇ ਵਾਂਗ, ਦੁੱਖੀ ਹੋਇਆ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਰਾਮ ਦੀ ਕਥਾ ਜਪਦਾ। ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਜੌ ਦੀ ਰੋਟੀ ਖਾਂਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦਾ; ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ: "ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅੱਖ, ਮੇਰੀ ਵੱਡੀ ਭੁੱਲ ਦੂਰ ਕਰ। ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਵੀ ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਗਿਆ। ਸੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗ ਨਰਮ ਹਨ, ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਈ; ਉਹ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਨ 'ਤੇ ਬੈਠਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਕਲੇਸ਼ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੁਖੀ ਹੈ। ਉਹ ਸੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਧੁੱਪ ਦਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਸਹਿਆ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੀ ਹੈ—ਹਾਏ! ਉਹ ਸੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਰਾਜ ਦਰਬਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ, ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਣਜਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। ਉਹ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਮਿੱਠਾ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦੀ ਸੀ ਤੇ ਕਦੇ ਭੁੱਖ ਨਹੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਤਲੱਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਹਾਏ!" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰ ਸਵੇਰੇ, ਭਰਤ ਸੂਰਜ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ਬੋਲ ਕਹਿੰਦਾ। ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਭਰਤ, ਜੋ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਸੀ, ਇਹ ਕਰਦਾ। ਜਦੋ ਉਸ ਦੇ ਮੰਤਰੀ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੁਖ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ, ਨੀਤੀ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਦਾ: "ਹੇ ਮੰਤਰੀਓ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਅਭਾਗਾ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵਾਂ ਕਿਉਂ ਆਖਦੇ ਹੋ? ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਂ, ਅਭਾਗਾ, ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਦਾ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿਤ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਸੁਮੰਤ। ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਤਾਂ ਸੁਮਿਤਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਤੀ ਨੂੰ ਭਗਤਿ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।" ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਭਰਤ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ; ਉਹ ਪਿੰਡ ਰਾਮ ਨੇ ਵੇਖਿਆ। ਹੁਣ, ਅਗਸਤਿ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਫਿਰ ਉਸ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਭਾਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਪੈਰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਖੜਾ ਰਿਹਾ। ਕੁੰਭਕਰਨ ਨੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠਿਨ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ; ਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸੀ, ਨੇ ਵੀ ਉੱਚੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਭੂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਦੇਵ, ਦੈਤ, ਯਕਸ਼ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ। ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾਰ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਇਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦੈਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਭਰਾ ਕੁਬੇਰ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਤੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਹਲ ਤੋਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਲੰਕਾ ਸ਼ਹਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਛੀਨ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਪੀੜਤ ਹੋ ਗਈ, ਦੇਵਤੇ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ; ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਘਰਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਮੂਲ ਤੋਂ ਉਜਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਗਏ; ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸੱਚੀ ਤੇ ਆਦਰ ਭਰੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਨਾਲ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ; ਫਿਰ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?" ਉਸ ਵੇਲੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਾਹਮਣੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਦਸ ਸਿਰ ਵਾਲੇ ਰਾਵਣ ਨੇ ਜੋ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹਾਰ ਵੀ ਰੱਖੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਵੱਡੀ ਕਥਾ, ਜੋ ਰਾਵਣ ਦੇ ਅਤਿਕਰਮ, ਰਾਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਭਰਤ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਭਾਵਪੂਰਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ।