ਸੰਤ ਜਨੋ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੋਂ ਸੁਰਗ ਦੀ ਮੋਹਕ ਕਥਾ ਸੁਣ ਲਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਓ।” ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਵਤਸਿਆਨ ਨਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਨੂੰ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਵਤਸਿਆਨ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪ੍ਰਲਯ ਅਤੇ ਹੋਰ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਗੋਲ, ਤਾਰੇਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਨਿਰਧਾਰਤਾ—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣ ਲੀਆਂ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਨ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਿਅਕਤ ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਭੀ ਦੱਸੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ। ਤੁਸੀਂ ਸੂਰਜ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਕਾਰਜ ਵੀ ਸੁਣਾਏ ਹਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਅਨੇਕ ਵੱਡੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗ੍ਯ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਕਥਾ ਸੁਣੀ ਹੈ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਕਹਾਣੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਕਹਾਣੀ, ਜੋ ਸੁਣੀ, ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਤੇ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇੱਛਤ ਅਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।’ ਫਿਰ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ! ਤੂੰ ਧੰਨ ਹੈਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲਈ ਤਰਸਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਤਸੰਗ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਘੁਨਾਥ ਦੀ ਕਥਾ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਉਪਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆ ਆਪਣੇ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੇ ਮੁਕੁਟਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਵੈਰੀ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੀ ਤੌਂਗ ਇੱਕ ਮੱਛਰ ਵਰਗੀ ਹੈ; ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਉਥੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਹੇ ਉੱਚ ਕੋਟਿ ਵਾਲੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਜਤਨ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦੇ ਹਨ। ਰਘੁਨਾਥ ਦੇ ਕੰਮ ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਵਿਚ ਫੈਲਦੇ ਹਨ; ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਰਘੁਨਾਥ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਮਹਿਮਾ, ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਤਪਾ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ।” ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਖ ਕੇ, ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਕੇ, ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਮੰਗਲਮਈ, ਅਤਿੰਦ੍ਰਿਯ ਕਥਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਹਦੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾ ਕਾਰਨ ਰੁਕਾਵਟ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਜਦ ਲੰਕਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਾਵਣ ਦਾ ਵਧ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦੈਤਿਆ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਚਮਕ ਲੁਕ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ; ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਰਾਮ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਲੰਕਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ, ਤੇ ਫਿਰ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੁਗਰੀਵ, ਹਨੁਮਾਨ, ਸੀਤਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਵਿਰਹ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈ ਗਏ। ਰਾਮ ਨੇ ਲੰਕਾ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਕਿਲਿਆਂ, ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤੇ ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ, ਜਿੱਥੇ ਸੀਤਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਉਸਨੇ ਸ਼ਿੰਸ਼ਪਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੁੱਖ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਕਲੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤੇ ਉਥੇ ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸਣੀਆਂ ਵੀ ਸਨ ਜੋ ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਮਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹਵਾਈ ਰਥਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਰਾਮ, ਜੋ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ, ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਦਿਵ੍ਯ ਢੋਲਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਚ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ, ਆਸ਼ਰਮ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦਿਖਾਈਆਂ। ਜਿਥੇ-ਜਿਥੇ ਰਾਮ ਜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਗਰੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਨੰਦੀਗ੍ਰਾਮ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਥੇ ਭਰਤ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਭਰਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਅਨੇਕ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਲੇਟਦਾ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਕਰਦਾ, ਜਟਾਵਾਂ ਤੇ ਛਾਲ ਦੀ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਸਰੀਰ ਪਤਲਾ ਤੇ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਰਾਮ ਦੀ ਕਥਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਜੋਲ਼ ਦਾ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦਾ; ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਆਖਦਾ: ‘ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅੱਖ, ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰ; ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਰਾਮ, ਜਿਸਦੀ ਸੰਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਗਿਆ। ਸੀਤਾ, ਜਿਸਦੇ ਅੰਗ ਕੋਮਲ ਹਨ, ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਗਿਆ; ਉਹ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਕਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪਈ ਹੈ। ਉਹ ਸੀਤਾ, ਜਿਸਨੇ ਕਦੇ ਧੁੱਪ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਹੀਂ ਸਹੀ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੀ ਹੈ—ਹਾਏ! ਉਹ ਸੀਤਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਰਾਜ ਸਭਾਵਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਹੁਣ ਸ਼ਾਇਦ ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਣਗੇ। ਉਹ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਮਿੱਠਾ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦੀ ਸੀ ਤੇ ਕਦੇ ਭੁੱਖ ਨਹੀਂ ਸਹੀ, ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇਗੀ—ਹਾਏ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਸਵੇਰੇ, ਸੂਰਜ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਉਹ ਇਹ ਬੋਲ ਆਖਦਾ ਹੈ; ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਭਰਤ, ਜੋ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੰਤਰੀ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੁੱਖ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ, ਨੀਤੀ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ, ਭਰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਦਾ: ‘ਹੇ ਮੰਤਰੀਓ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਅਭਾਗਾ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲਾ ਆਖਦੇ ਹੋ? ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਂ, ਅਭਾਗਾ, ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਦਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਸੁਮੰਤ। ਧੰਨ ਹੈ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਜੋ ਵੀਰ ਦੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਪਤੀ ਵਤੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।