ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਤુલਸੀ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਜੇ ਕਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਧਾਤਰੀ ਜਾਂ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਬੜੀ ਪੀੜਾ ਵਾਲੇ ਨਰਕ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੇ ਕੋਈ ਕਰਤਿਕ ਵਿਚ ਧਾਤਰੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠਾਂ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਸਾਲ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ, ਜੇ ਕੋਈ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿਚ ਜਾਂ ਆਮਲਾ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁ-ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵੈਕੁੰਠ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੇ ਕੋਈ ਪਾਪੀ ਵੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਪਾਣੀ ਸਿਰ ਤੇ ਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਹਰੀ ਦੇ ਘਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਧੋਇਆ ਪਾਣੀ ਸਿਰ ਤੇ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਝੋ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਦੇ ਘਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ। ਉਹ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਤੁਲਸੀ ਨੂੰ ਬਾਗ ਭੇਟ ਕਰਕੇ ਘਰ ਆ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਵਰਚਸਾ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਆਇਆ ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਪੁੰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਪਰ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਤੜਫ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਪਾਪ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਪੀਤਾ ਤੇ ਪਾਪ ਮੁਕ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਥੇ ਇੱਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਅਸੀਮਰਦਨ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੂੰ ਖਾਣਾ ਖਾ ਕੇ, ਭਾਂਡਾ ਤੋੜ ਕੇ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਆ ਗਿਆ, ਹੇ ਕਠੋਰ?" ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰਿਆ। ਜਦ ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨਿਕਲੀ, ਯਮ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਦੂਤ ਫੰਦੇ ਤੇ ਲਾਠੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਆਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ। ਪਰ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਦੂਤ ਆ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਮੜੇ ਦੇ ਫੰਦੇ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਰਥ ਤੇ ਬਿਠਾ ਲਿਆ। ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਪੁੰਨ ਵਾਲਿਆਂ, ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸ ਕਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ?" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਵੱਡਾ ਪੁੰਨ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ।" "ਉਸ ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਰਾਜਾ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ, ਯਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ, ਤੂੰ ਉਸ 'ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਤਾਮੇ ਦੀ ਨਾਰੀ ਨਾਲ ਖੇਡਿਆ, ਉਸ ਨਾਲ ਗਰਮ ਲੋਹੇ ਦੇ ਪਲੰਗ ਤੇ ਲਿਆ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿਆ। ਯਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਡਰਾਉਣੀ ਗਰਮ ਲੋਹੇ ਦੀ ਲਾਟ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾਈ ਅਤੇ ਚਿਰਕਾਲ ਤੱਕ ਪੀੜਾ ਝੱਲੀ। ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਤੇਜ਼ ਤੇਜ਼ਾਬ ਵਰਗਾ ਪਦਾਰਥ ਵਗਾਇਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਪਾਪੀ ਜੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਰਿਹਾ।" "ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲੰਬਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਰ, ਜਦ ਉਸਨੇ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਪੀਤਾ, ਉਹ ਹਰੀ ਦੇ ਘਰ ਚਲਾ ਗਿਆ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਯਮ ਦੇ ਦੂਤ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਦੂਤ ਉਸਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵੈਕੁੰਠ ਚਲੇ ਗਏ। ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਇਹ ਮਹਾਨਤਾ, ਜੋ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਜਿਹੜੇ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੀ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਇਹ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਕਾਰਤਿਕ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਸੁਤ ਜੀ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ, ਕਾਰਤਿਕ ਦੇ ਆਖਰੀ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਉਹ ਮਹਾਨਤਾ ਜੋ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।" ਸੁਤ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਸ਼ੌਨਕ, ਜੋ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਸੁਣ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਾਂਗਾ।" ਸਭ ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੁ ਪੰਚਕਾ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਜੋ ਭੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਰਾਧਾ ਸਮੇਤ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ, ਧੂਪ, ਦੀਵੇ, ਕਪੜੇ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਲਾਂ ਨਾਲ—ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਘਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਵਨਵਾਸੀ ਜਾਂ ਸੰਨਿਆਸੀ—ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਸ਼ਨੁ ਪੰਚਕਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ। ਵਿਸ਼ਨੁ ਪੰਚਕਾ ਸਭ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਪੁੰਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨੂੰ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਹਰੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਤੁਲਸੀ ਕੋਲ ਘੀ ਭਰਿਆ ਦੀਵਾ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਹਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਮੰਦਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—even ਪਾਪੀ ਵੀ ਹਰੀ ਦੇ ਘਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ, ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਦਾ ਦੁੱਧ, ਘੀ, ਸ਼ਹਦ ਆਦਿ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ? ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਭੋਜਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹਦਾ ਪੁੰਨ ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਗਣ ਸਕਦਾ। ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਗੋਬਰ ਨਾਲ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਫਿਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਗੋਮੂਤ੍ਰ ਲੈਣਾ, ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਦੁੱਧ, ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਦਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਦਿਨ ਤਕ ਪਾਪ ਨਾਸ ਲਈ ਇਹ ਕਰਕੇ, ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਤੇ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪੰਚਗਵਯ, ਜੋ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਨਾ ਕਰ ਸਕੋ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਫਲ, ਕੰਦ-ਮੂਲ ਜਾਂ ਹਵਿਸ਼ਯ ਆਹਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਧੀ ਹੈ, ਖਾ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਤੁਲਸੀ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਹਰੀ ਦਾ ਪੰਚਕਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਨਾਰਾਇਣ ਵਾਂਗ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਦੰਡਕਾ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ੂਦਰ ਸੀ। ਉਹ ਚੋਰਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਧਰਮ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਝੂਠ ਬੋਲਦਾ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ, ਵੈਸ਼ਿਆਵ੍ਰਿਤੀ ਚ ਕਰਮ ਕਰਦਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਚੋਰੀ ਕਰਦਾ, ਕਠੋਰ ਸੀ, ਤੇ ਪਰਾਈਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਉਂਦਾ। ਉਹ ਜੋ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹੋਏ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਂਦਾ, ਨਾਸਤਿਕਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ, ਗੋਮਾਸ ਖਾਂਦਾ, ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਂਦਾ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਜੋ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਤੋੜਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ—ਹੇ ਦੋ-ਜਨਮਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਐਸੇ ਦੁਸ਼ਟ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵੀ... (ਕਥਾ ਇੱਥੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਦਿ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਥੇ ਤੱਕ ਸੰਖੇਪ ਹੈ।