ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਸੂਤ ਜੀ ਧਰਮ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਬਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਕੋਈ ਭੀ ਆਪਣੇ ਗਲ ਵਿਚ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਾ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਦੇ ਬਦਲੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਬਰਾਬਰ ਪুণ्य ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਦੁਸ਼ਟ ਮਨੁੱਖ ਮਾਲਾ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ, ਉਹ ਹਰੀ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜ ਕੇ ਨਰਕ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਸੂਤ ਜੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਧਾਤ੍ਰੀ (ਆਮਲੈ) ਦੀ ਮਾਲਾ, ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਇਹ ਵੱਡੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਸਭ ਕੁਝ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਲਿਯੁਗ ਵਿਚ ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਜਿੰਨੇ ਵਾਲ ਧਾਤ੍ਰੀ ਮਾਲਾ ਛੂਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਧਾਮ ਵਿਚ ਵਸਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਭਗਤਿ ਨਾਲ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਮਾਲਾ ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਆਪ ਪਹਿਨ ਲਵੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਧਰਮਰਾਜ ਦੇ ਦੂਤ ਕਿਸੇ ਦੇ ਗਲ ਵਿਚ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਹਵਾ ਵਿਚ ਉੱਡਦੇ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਦੂਰ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਭਲਾ ਮਨੁੱਖ ਤੁਲਸੀ ਜਾਂ ਧਾਤ੍ਰੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਰ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਹੱਥ, ਮੱਥੇ, ਗਲ, ਕੰਨ ਜਾਂ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਧਾਤ੍ਰੀ ਦਾ ਫਲ ਰੱਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਹਰੀ ਸਮਾਨ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਜੇ ਧਾਤ੍ਰੀ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਜਾਂ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਵਾਰੀ ਵੀ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਲੱਖਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਧਾਤ੍ਰੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੇੜੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਜ, ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਕੋਈ ਕਾਰਤਿਕ ਦੀ ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਧਾਤ੍ਰੀ ਜਾਂ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਤੋੜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਾਰੀ ਪੀੜਾ ਵਾਲੇ ਨਰਕ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿਚ ਧਾਤ੍ਰੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠਾਂ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਸਾਲ ਦੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿਚ ਜਾਂ ਆਮਲੈ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੇਠਾਂ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਵੈਕੁੰਠ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਪਾਪੀ ਭੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਉੱਤੇ ਪਾਇਆ ਪਾਣੀ ਸਿਰ ਤੇ ਲਾ ਲਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਹਰੀ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਪਾਣੀ ਜੇ ਸਿਰ ਤੇ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਸਨਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਦੇ ਘਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਵਿਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਤੁਲਸੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਾਗ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਵਰਚਸਾ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ, ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਤੜਫ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕਈ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਭੋਗੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਪੀ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਪਾਪ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਅਸੀਮਰਦਨ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਖਾਣਾ ਖਾ ਕੇ, ਭਾਂਡਾ ਤੋੜ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ, ਹੇ ਕਠੋਰ ਮਨੁੱਖ?" ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗੀ, ਤਾਂ ਯਮ ਦੇ ਦੂਤ ਫੰਦੇ ਅਤੇ ਗਦਿਆਂ ਨਾਲ ਆ ਗਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਯਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ। ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣ ਲੱਗੇ, ਪਰ ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਦੂਤ ਆ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਮੜੀ ਦੇ ਫੰਦੇ ਨੂੰ ਕੱਟਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਰਥ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਲਿਆ। ਜਲਦੀ ਉਸ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸ ਪੂਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ?" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਵੱਡਾ ਪੁਣ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਸੀ।" "ਉਸ ਪਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰਾਜਾ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ, ਯਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਤਾਮਬੇ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਖੇਡਿਆ, ਤੇ ਤਪਦੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਲਿਆਟਿਆ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਦੁਖ ਭੋਗਿਆ। ਯਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਡਰਾਉਣੇ, ਤਪਦੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਸਤੰਭ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾਈ, ਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਸਹਾਰਿਆ। ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਤੇਜ਼ ਤੇਜ਼ ਤੇਜ਼ਾਬ ਵਰਗਾ ਪਦਾਰਥ ਵਗਾਇਆ, ਫਿਰ ਉਹ ਨਰਕਾਂ ਵਿਚ ਪਾਪੀ ਜੂਨਾਂ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਲੰਮਾ ਦੁਖ ਭੋਗਿਆ। ਪਰ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ, ਹੁਣ ਉਹ ਹਰੀ ਦੇ ਘਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਯਮ ਦੇ ਦੂਤ ਚਲੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਦੂਤ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵੈਕੁੰਠ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਮੈਂ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੀ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ, ਇਹ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।" ਇਸ ਉਪਰੰਤ, ਸ਼ੌਨਕ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਮਹਾਨ ਸੂਤ, ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ ਕਿ ਕਾਰਤਿਕ ਦੇ ਆਖਰੀ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵ ਕੀ ਹੈ?" ਸੂਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਸ਼ੌਨਕ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ, ਉਹ ਸੁਣੋ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਵਿਸ਼ਣੁ ਪੰਚਕ ਦੇ ਵ੍ਰਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।" "ਸਭ ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿਚ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਪੰਚਕ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਭੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਰਾਧਾ ਸਮੇਤ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ, ਧੂਪ, ਦੀਵੇ, ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਲਾਂ ਨਾਲ—ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਧਾਮ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੋਵੇ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਵਨਵਾਸੀ ਜਾਂ ਸੰਨਿਆਸੀ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਪੰਚਕ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ। ਇਹ ਪੰਜ ਦਿਨ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਪੁਣ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਨ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹਨੂੰ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।" "ਜੇ ਕੋਈ ਭੀ ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਘੀ ਦਾ ਦੀਵਾ ਜਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਹਰਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਮੰਦਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਪੀ ਵੀ ਹਰਿ ਦੇ ਘਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮੇਰੀ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਹੈ।" "ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅਚਯੁਤ ਨੂੰ ਸ਼ਹਦ, ਦੁੱਧ, ਘੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਅਭਿੇਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਐਸੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਹਰਿ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਕੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ? ਜੋ ਕੋਈ ਭੀ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਭੋਜਨ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਪੁਣ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਗਿਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਤੁਲਸੀ, ਧਾਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਪੰਚਕ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬੜੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਦਿੱਤੀ।