ਸਵੇਰੇ, ਸਾਰੇ ਯਾਤਰੀ ਉਸ ਥਾਂ ਤੋਂ ਚਲ ਪਏ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਡੱਬਾ ਲੈ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਡੱਬੇ ਨੂੰ ਕੰਬਲ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਗੰਗਾ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰੀਆਂ ਵਾਲੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਕੋਸ਼ਲਾ ‘ਚ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਉਸ ਥਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਧਰਤੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਠੰਢ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕੰਬਲ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਸੁਭਾਗੇ ਤਟ ‘ਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਡੱਬਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਇਸ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਸੱਪ, ਜੋ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਪਵਾਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਸਿਰਫ ਹਵਾ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਸੀ, ਬਾਹਰ ਆ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਸੱਪ ਨੇ ਡੱਬੇ ਦਾ ਢੱਕਣ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਬਾਹਰ ਆਇਆ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਚੀਕ ਮਾਰੀ: “ਸੱਪ! ਸੱਪ!” ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਡੇਲੇ ਫੜ ਕੇ ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ। ਸੱਪ ਨੇ ਭੱਜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਉਹ ਸੱਪ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਦਿਵ੍ਯ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: “ਦੱਖਣ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਚੰਡਕਾ ਨਾਂ ਦਾ ਨਾਈ ਸੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਬੈਠਿਆ। ਇਸ ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਰੇਤਲੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਬਣ ਗਿਆ। ਪੰਜ ਲੱਖ ਸਾਲ ਨਰਕ ਦੀ ਪੀੜਾ ਸਹਿ ਕੇ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਸੱਪ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਹਨ।” “ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਉੱਚੀ ਦਿਵ੍ਯ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਕੋਸ਼ਲਾ ਨਾਮਕ ਇਹ ਤੀਰਥ ਕਦੇ ਨਾ ਛੱਡੋ। ਇਹ ਹਰ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ, ਜੋ ਪਾਪੀ ਸੀ, ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਸੁੱਖੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਸੁਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ।” ਨਾਰਦ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਨਾਈ, ਨਿੰਦਤ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਤੀਰਥ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਵਿਮਾਨ ਰਾਹੀਂ ਸੁਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਦੱਖਣ ਦੇ ਉਹ ਤਪਸਵੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਸੰਨਿਆਸੀ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਰਹਿ ਗਏ, ਆਪਣਾ ਮਨ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਇੱਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਵਿਸਰ ਗਿਆ।” “ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਅਸਥੀਆਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟੀਆਂ, ਉਸ ਦੇ ਮਾਪੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਚਮਕਦਾਰ ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਆ ਗਏ। ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ‘ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤ, ਤੂੰ ਲੰਮੀ ਉਮਰ、生ਪਤੀ, ਅਨਾਜ ਤੇ ਸੁੱਖ ਨਾਲ ਜੀਵੀਂ। ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਿੱਤੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲੇਗੀ—ਇਹ ਕੋਈ ਝੂਠ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਫਲ ਪੁੱਤ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਉੱਥੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਅਸਥੀਆਂ ਵਿਸਰਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।’” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, “ਮੁਕੁੰਦ ਦੀ ਕਥਾ” ਨਾਮਕ, ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰ ਖੰਡ ਦੇ “ਯਮੁਨਾ ਮਹਾਤਮ” ਵਿੱਚ ਦੋ ਸੌ ਗਿਆਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਾਰਦ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਾਸੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਪੂਣ, ਯਸ਼ ਤੇ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਸ਼ਿੰਸ਼ਪਾ ਰੁੱਖ ਸੀ। ਉਸ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਘੋਂਸਲਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਰੁੱਖ ਦੇ ਹੇਠਾਂ, ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸੱਪ ਵੱਸਦਾ ਸੀ।” “ਇੱਕ ਦਿਨ, ਕਾਂ ਦੀ ਮਾਦਾ ਨੇ ਘੋਂਸਲੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਅੰਡੇ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਕਿਤੇ ਚਲੀ ਗਈ, ਪਰ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਈ। ਕਾਂ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਅੰਡਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਇੱਕ ਰਾਤ ਜ਼ੋਰ ਦਾ ਤੂਫ਼ਾਨ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼ਿੰਸ਼ਪਾ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹਾਂ ਸਮੇਤ ਉਖਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਤੂਫ਼ਾਨ ਨੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਕਾਂ, ਸੱਪ ਅਤੇ ਰੁੱਖ—ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਕੁਚਲ ਕੇ ਮਰ ਗਏ। ਤਿੰਨੇ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ, ਤਿੰਨ ਵਿਮਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਸ੍ਰੀਪਤੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ।” ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਬੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਨਾਰਦ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਹੜੇ ਪੂਣ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ? ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕੌਣ ਸਨ? ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸੋ।” ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਕੁਰੂਜਾਂਗਲ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਸ਼੍ਰਵਣ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਕੁੰਡਾ ਅਤੇ ਭਰਾ ਕੁਰਨਟਕਾ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨ੍ਹਾਏ ਬਿਨਾ ਖਾਂਦਾ, ਮਿੱਠਾ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦਾ, ਉਹ ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਦਾ ਕਾਂ ਬਣਿਆ। ਕੁਰਨਟਕਾ, ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ, ਨਾਸਤਿਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮਰ ਕੇ ਕਾਲਾ ਸੱਪ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਸੱਪ ਕੁੰਡਾ ਸੀ, ਜੋ ਸ਼੍ਰਵਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਦੋਵੇਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਸਾਂਝੇ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਅਚਲਤਾ ਅਤੇ ਦੁਹਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲੀ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ।” “ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਪੂਣ ਨਾਲ ਤਿੰਨੇ ਨੇ ਕਾਸੀ, ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰੀ ਦੀ ਨਗਰੀ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਾਪਸ ਆ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਯਾਤਰੀ ਦੀ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਨੂੰ ਕੁਆਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨੋਂ ਹੀ ਗਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾ ਲਿਆ। ਕੁੰਡਾ ਨੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਪੂਣ ਕਰਕੇ, ਤਿੰਨੇ ਨੇ ਵਿਲੱਖਣ ਮੌਤ ਪਾਈ ਤੇ ਵੈਕੁੰਠ ਨੂੰ, ਕਾਸੀ ਦੇ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।” “ਇਹ ਕਾਸੀ ਮਹੇਸ਼ ਦੀ ਨਗਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਹਰ ਕੋਈ ਵੈਕੁੰਠ ਵਿੱਚ ਸੁੱਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਾਸੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?” ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਬੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੁਨਿਵਰ, ਤੁਸੀਂ ਮਹੇਸ਼ ਦੇ ਤਿੰਨ ਖੇਤਰ—ਕਾਸੀ, ਸ਼ਿਵਕਾਂਚੀ ਅਤੇ ਗੋਕਰਣ—ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਤੁਸੀਂ ਕਾਸੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ, ਹੁਣ ਗੋਕਰਣ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਕਾਂਚੀ ਦੀ ਵੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੋ, ਜੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਹੋਵੇ।