ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਘਰ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਵੱਡੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋਏ। ਉਹ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਗਾਲਵ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਿਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਮੈਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿਓ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰਾਂਗਾ। ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਬਿਨਾ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਰਥਹੀਣ ਹੈ।" ਗਾਲਵ ਮੁਨੀ ਨੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਸੁਣ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਰਾਜਨ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਨਰਮੇਧ ਯਜ੍ਯ ਕਰਵਾਓ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਲਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲਵੇਗਾ।" ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਨਰਮੇਧ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਯਜ੍ਯ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਦੱਸੋ ਕਿ ਇਸ ਯਜ੍ਯ ਲਈ ਕਿਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?" ਗਾਲਵ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸੁੰਦਰ, ਚੰਗੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲਾ, ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਯਜ੍ਯ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ। ਜੋ ਅੰਗਹੀਣ, ਕਾਲਾ ਜਾਂ ਅਗਿਆਨੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੂਤਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, "ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਬਚਨ ਜਿਵੇਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਓ।" ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਧਨ ਦੇ ਕੇ, ਗਾਲਵ ਆਦਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਯਜ੍ਯ ਲਈ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਚੁਣੇ ਅਤੇ ਦੂਤਾਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਹਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਐਸਾ ਮਨੁੱਖ ਲਿਆਉਣ। ਦੂਤਾਂ ਨੇ ਹਰ ਪਿੰਡ ਤੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਖੋਜ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਐਸਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਦੂਜੇ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਉਥੇ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ—ਦਸ਼ਾਪੁਰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਧਰਮੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਉਥੇ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਸੁੰਦਰ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਮ੍ਰਿਗ-ਨੇਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ। ਉਥੇ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਦੇਵ, ਆਪਣੀ ਨੇਕ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੁ ਭਗਤ, ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਅੱਗਿ-ਹੋਮ ਕਰਦਾ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦਾ। ਇਕ ਦਿਨ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਦੂਤ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੋਲ ਆਏ ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦਿਓ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ। ਨਰਮੇਧ ਯਜ੍ਯ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।" ਉਹ ਦੂਤ ਕਹਿੰਦੇ, "ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ, ਤਾਂ ਚਾਰ ਲੱਖ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਮੂਦਰਾਂ ਲਿਆਓ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਪਸ ਰੱਖ ਲਵੋ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਅਸੀਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਲੈ ਜਾਵਾਂਗੇ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੰਪਤੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ, "ਹੁਣ ਧਨ, ਸੋਨਾ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਾਂ ਘਰ ਕਿਸ ਕੰਮ ਦੇ?" ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਦੂਤਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਤਰ ਲੈਣ ਆਏ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ—ਕੌਣ ਰਾਜੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਪਰ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਥਾਂ ਮੈਨੂੰ, ਬੁੱਢੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਓ।" ਦੂਤਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸੋਨਾ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਲੈ ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰੋਦੇ ਹੋਏ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆ, "ਜੇ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਲੈਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੂਜਾ ਵੀ ਲੈ ਜਾਓ, ਪਰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹੋਂ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦੇ।" ਦੂਤਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸੀਂ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦਿਓ, ਹੇ ਸੁਧਾਰਮਣੀ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ, ਜਿਵੇਂ ਰੰਭਾ ਤੂਫਾਨ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਪਈ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਹਥੌੜੀ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਤੇ ਮਾਰਿਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿਆਂਗੀ।" ਇਸ ਵੇਲੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਮੱਧਲਾ ਪੁੱਤਰ, ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਮਾਪਿਆਂ ਅੱਗੇ ਨਿਵਾਂ ਹੋਇਆ ਤੇ ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲੇ, "ਜੇ ਮਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇਵੇ, ਪਿਉ ਪੁੱਤਰ ਵੇਚ ਦੇਵੇ, ਤੇ ਰਾਜਾ ਸਭ ਕੁਝ ਲੈ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੌਣ?" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਵਾ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਚਾ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਗਮ ਵਿੱਚ, ਦੋਵੇਂ ਮਾਪੇ ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਹਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ? ਕਿੱਥੋਂ ਆਏ ਹੋ? ਕੀ ਕਾਰਜ ਹੈ? ਸੱਚ ਦੱਸੋ।" ਦੂਤਾਂ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਰਮੇਧ ਯਜ੍ਯ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁੱਤਰ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਦਇਆ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਉਹ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ, "ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਵੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੇ, ਪਰ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸੁਖੀ ਰਹੇ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪੁੱਤਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਲਈ ਜਾਨ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਮਰ ਲੋਕ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।" ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਜ੍ਯ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁੱਤਰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਓ ਅਤੇ ਇਸ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਓ।" ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ, "ਇਸ ਜਨਮ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਕਦੇ ਨਾ ਕਦੇ ਮਰੂਗਾ, ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਹੁਣ ਜੋ ਦੂਤ ਇਥੇ ਆਏ ਹਨ, ਉਸ ਦੇ ਮਾਪੇ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਚਲੇ ਗਏ ਹੋਣ।" ਦੂਤਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਦੁਖੀਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਬਿਨਾ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ, ਜੋ ਬੁੱਢੇ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਹੋ, ਕਿਵੇਂ ਲੈ ਜਾਈਏ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਦੁਖਦਾਈ ਅਤੇ ਅਨੋਖਾ ਘਟਨਾ-ਚੱਕਰ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਰਮ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਆਗਿਆ ਦੀ ਪਰਖ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ।