ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੁਕੁੰਦ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਕਰਕੇ ਪਾਪ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਦੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ, ਤਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸਵਰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕੀਤੀ; ਚੌਦਾਂ ਇੰਦਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਤੱਕ ਮੈਂ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਸੁਖੀ ਰਹਾਂਗਾ। ਯਮ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਜੀਵ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਾਪੀਆਂ ਲਈ ਡਰਾਉਣੇ ਪਰ ਧਰਮਵਾਨਾਂ ਲਈ ਆਕਰਸ਼ਕ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਸ਼ੇਰ, ਹਾਥੀ, ਸੂਅਰ, ਬਿੱਲੀ ਆਦਿ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਵੱਡੇ ਦੰਦ, ਫੂਲੇ ਹੋਏ ਪੇਟ, ਲੰਬੇ ਹੱਥ, ਕੇਸ ਪੀਲੇ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹਨ। ਪਰ ਜਦ ਮੈਂ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਯਮ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜੀਵ ਮੈਨੂੰ ਦਿਵਿਆ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਏ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੱਚ ਬੋਲਦੇ, ਨਮ੍ਰਤਾ ਤੇ ਚੰਗੀ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ, ਦਿਵਿਆ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਜੋ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਮੈਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ; ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਅਮਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਨਗਰੀ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਵੈਦਾਯਨ ਆਸਨ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮੁਕੁੰਦ ਨੂੰ ਫਿਰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਵੈਦਾਯਨ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਵਿਦਿਆ, ਸ਼ਬਦ-ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਪੂਰਾ ਵੇਦ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ। ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਚੰਗਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਂ—ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਵ-ਨਿਯੰਤਰਣ—ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ: ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਦਾ ਪਾਪ ਤੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਲੱਗਾ? ਦੱਸ, ਪਿਆਰੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਸੱਚ ਜਾਣ ਸਕਾਂ। ਮੁਕੁੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਕੁੜੀਆਂ ਲਈ ਜਨੇਉ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ, ਵੇਦ ਜਾਂ ਜਨੇਉ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸੱਸ-ਸਸੁਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦਾਸ ਵਾਂਗ ਕੀਤੀ; ਤੇ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀ—ਮੇਰੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ—ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਜੋ ਪੰਡਿਤ, ਗੁਰੂ, ਵੇਦ-ਸਮਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ—ਕਿਸੇ ਅਪਰਾਧ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਗਿਆ; ਤੁਸੀਂ ਸੁਣੋ। ਜੇ ਸਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਗੋਦਾਨ ਜਾਂ ਸਮਾਨ ਦਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਪੰਡਿਤ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਵੰਸ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ, ਮੈਂ ਮੂਰਖਤਾ ਕਰਕੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਹਾਨੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਵੰਸ਼-ਹਾਨੀ ਕਾਰਨ ਪਾਪ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ; ਹੁਣ ਆਗਿਆ ਦਿਓ, ਮੈਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ਜਾਵਾਂ। ਵੈਦਾਯਨ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ: ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕੋਸ਼ਲਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੁਕੁੰਦ, ਕਿਸ ਸਤਕਾਰੀ ਕਾਰਣ ਤੇਰੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਰੀਆਂ? ਜੇ ਯਾਦ ਹੋਵੇ, ਦੱਸ। ਮੁਕੁੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਘਰ ਆਇਆ; ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਠਿਕਾਣਾ ਤੇ ਭੋਜਨ ਸਹੀ ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਮੁਤਾਬਕ ਖਾ ਕੇ ਸੁੰਦਰ ਪਲੰਗ ਤੇ ਸੋ ਗਿਆ; ਪਰ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਬੁਖਾਰ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਹਰ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਪੀੜਾ ਹੋਈ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੁਣ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ; ਸਵੇਰੇ, ਮੌਤ ਨੇ ਆ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਲੈ ਲਿਆ। ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਅੰਤਯੇਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਵਿਸਰਜਿਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਸ ਪੁੰਨ ਕਾਰਨ, ਮੇਰੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਕੋਸ਼ਲਾ—ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇਵ ਨੇ ਬਣਾਈ, ਤੇ ਸ਼ੁਭਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ—ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਰੀਆਂ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਇਹ ਦੱਸ ਕੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਦੇਵਤਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਤੁਰੰਤ ਆਕਾਸ਼ੀ ਰਥ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਇਹ ਕਥਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਚੋਰ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਰੇ, ਪਰ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਪਾਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕੁੰਦ ਦੀ ਕਥਾ ਪੂਰੀ ਹੋਈ, ਜੋ ਪਦਮ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਕਲਿੰਦੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸੌ ਦਸਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ-ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਫਿਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਹੇ ਸੁਭਾਗਾ, ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੈਂ ਮੁਕੁੰਦ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ; ਹੁਣ ਚੰਡਕਾ ਨਾਈ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਮੁਕੁੰਦ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਚੰਡਕਾ ਨਾਈ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਘਟਨਾ ਨਗਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੁਣੀ। ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਲੋਕ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਚੰਡਕਾ ਨੇ ਮੁਕੁੰਦ, ਸਰਵੋਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਾ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਧਨ ਲੈ ਗਿਆ; ਜੇ ਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਾਪਸ ਕਰਵਾਓ। ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਤੇ ਦੁਰਜਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਉਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਕੋਲ ਖੜਾ ਸੀ, ਆਖਿਆ: ਲੋਕ ਕੀ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ, ਸੁਣ। ਤੁਰੰਤ ਉਹ ਮੰਦ-ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ ਲਿਆਓ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗਾ। ਉਠੋ, ਉਠੋ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਾਪੀ; ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਹੋਵੇ। ਜਿਸ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਉੱਤਪਾਤੀ ਚੋਰਾਂ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਜਾ, ਜੇ ਰਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਰਾਜੇ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਨਾਲ, ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਸੈਂਕੜੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਸਮੇਤ, ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ, ਉਸ ਨੇ ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: "ਮੁਕੁੰਦ ਨੂੰ ਕੌਣ ਮਾਰਿਆ? ਸੱਚ ਦੱਸੋ।" "ਮੈਂ ਰਾਜੇ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਉਸ ਪਾਪੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ।" ਨਾਰਦ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ: "ਮੁਕੁੰਦ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਨਾਈ ਚੰਡਕਾ ਨੇ ਮਾਰਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਭੱਜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਪੱਗ ਡਿੱਗ ਗਈ। ਮੁਕੁੰਦ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧ ਕਰਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" ਨਾਰਦ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੰਤਰੀ ਉਸ ਪਾਪੀ ਨਾਈ ਦੇ ਘਰ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।