ਕਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬੜੀ ਅਦਭੁਤ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਉਰਜਾ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਨੂੰ ਫਲ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਫਲ ਖਾਇਆ, ਉਹ ਕ੍ਰੋੜਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਤਿਕ ਵਿੱਚ, ਜੇ ਕੋਈ ਹਰਿ ਨੂੰ ਘੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਸੁਆਦਲੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਭੇਟ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਕੇ ਹਰਿ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਹਰਿ ਨੂੰ ਇਕ ਕਮਲ ਦਾ ਫੁੱਲ ਵੀ ਚੜ੍ਹਾ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸਵੇਰੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਅ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਕਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾ ਚੜ੍ਹਾ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਵਰਗੇ ਭਾਰੀ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਰਿ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਹੀ ਕਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾ ਚੜ੍ਹਾ ਦੇਵੇ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਉਸ 'ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਰਤਿਕ ਵਿੱਚ, ਜੇ ਘੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦੀਵਾ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਦੀਵੇ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਨਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਪੁਰਾਣੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵੈਕੁੰਠ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਕਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਹਰਿ ਦੀ ਅੱਗੇ ਘੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦੀਵਾ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਤੇ ਘਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀਵੇ ਦੀ ਘੀ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਇੱਕ ਚੂਹਾ ਆ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਚੂਹਾ ਘੀ ਖਾਣ ਲੱਗਾ, ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੋਅ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਗਾ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਗ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਚੂਹਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਥੋਂ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਹਰਿ ਦੀ ਦਯਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ, ਇੱਕ ਸੱਪ ਨੇ ਚੂਹੇ ਨੂੰ ਡੰਸ ਲਿਆ ਤੇ ਚੂਹਾ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਯਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ, ਯਮਦੂਤ ਰੱਸੀਆਂ ਤੇ ਗਦਿਆਂ ਨਾਲ ਆਏ। ਉਹ ਚੂਹੇ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ ਆਏ ਤੇ ਚਮੜੇ ਦੀ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ ਲੱਗੇ, ਉਥੇ ਸਾਂਖ, ਚਕ੍ਰ ਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਦੂਤ ਆ ਗਏ। ਉਹ ਚਾਰ ਭੁਜਾਂ ਵਾਲੇ, ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਰਾਜਹੰਸਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਰਥ ਲੈ ਕੇ ਆਏ। ਹਰਿ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਰਥ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਨੇ ਯਮਦੂਤਾਂ ਦੀ ਰੱਸੀਆਂ ਕੱਟ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: "ਇਹ ਚੂਹਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਭਗਤ ਹੈ, ਤੁਹਾਡਾ ਬੰਨ੍ਹਣਾ ਵਿਅਰਥ ਸੀ। ਜੇ ਜੀਣਾ ਚਾਹੁ, ਤਾਂ ਇੱਥੋਂ ਚਲੇ ਜਾਓ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਯਮਦੂਤ ਕੰਬ ਗਏ ਤੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ: "ਕਿਹੜੀ ਪੂਨ੍ਹੀ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ? ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵੱਡਾ ਪਾਪੀ ਸੀ, ਤੁਸੀਂ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ।" ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਇਸ ਨੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੀਵਾ ਜਗਾਇਆ।" ਇਸ ਕਰਤ, ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕ੍ਰੋੜਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਛੱਡ ਕੇ ਹਰਿ ਦੇ ਘਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਨੂੰ ਦੀਵਾ ਚੜ੍ਹਾ ਦੇਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਪੂਨ੍ਹੀ ਦਾ ਵਰਨਨ ਕੇਵਲ ਹਰਿ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਘੀ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦੀਵਾ ਹਰਿ ਦੇ ਘਰ ਚੜ੍ਹਾ ਦੇਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਰਿ ਦੇ ਦਿਨ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾ ਚੜ੍ਹਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸਿੱਧਾ ਹਰਿ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਯਮਦੂਤ ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਚਲੇ ਗਏ।" ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਨੇ ਚੂਹੇ ਨੂੰ ਰਥ ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਧਾਮ ਲੈ ਗਏ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਚੂਹਾ ਸੌ ਮਨਵਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਵੱਸਿਆ। ਫਿਰ, ਹਰਿ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈ ਲਿਆ। ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪੋਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ, ਉਹ ਲੰਬਾ ਸੁਖ ਭੋਗੀ। ਆਖਰ, ਹਰਿ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਗੋਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਜੋ ਕੋਈ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀਵੇ ਦੀ ਉੱਤਮ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ, ਸ਼ੌਨਕ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਹੇ ਸੂਤ ਜੀ, ਜਯੰਤੀ ਦਾ ਵਰਤ ਕਦੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕੀ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਜਹਾਜ ਹੈ।" ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ, ਨਾਰਦ ਨੇ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਤੋਂ ਇਹ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ।" ਨਾਰਦ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਹੇ ਪਿਤਾ, ਜਯੰਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੋ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਉੱਤਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵਾਂਗਾ।" ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਜਯੰਤੀ ਦੇ ਵਰਤ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਯੰਤੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਤੇ ਉੱਚਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੇ ਵਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।" ਚੈਤਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਅਠਵੀਂ ਤੇ ਨੌਵੀਂ, ਕੁੰਭ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚੌਦਵੀਂ, ਮੇਸ਼ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਚੌਦਵੀਂ—ਇਹ ਜਯੰਤੀ ਹਨ। ਆਸ਼ਵਿਨ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਅਠਵੀਂ (ਦੁਰਗਾ ਅਸ਼ਟਮੀ), ਸ਼ੁਕਲ ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਜੋ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਛੇ ਜਯੰਤੀ ਹਨ, ਜੋ ਬੜੀ ਪੂਨ੍ਹੀ ਤੇ ਸ਼ੁਭਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜਨਮ ਅਸ਼ਟਮੀ, ਜੋ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਕ੍ਰੋੜਾਂ ਯਜਨਾਂ ਤੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਜਯੰਤੀ ਦੇ ਵਰਤ ਨਾਲ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਜੋ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਣ ਦੌਰਾਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬੋਝਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਜੋ ਫਲ ਹੈ, ਉਹ ਜਯੰਤੀ ਦੇ ਵਰਤ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਾਲੀ ਮਿਰਗ ਦੀ ਖਾਲ ਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਤਿਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗਾਂ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਜੋ ਫਲ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਜਯੰਤੀ ਦੇ ਵਰਤ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੱਖਾਂ ਕੁਆਰੀਆਂ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਜੋ ਫਲ ਹੈ, ਉਹ ਜਯੰਤੀ ਦੇ ਵਰਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਦੀਵੇ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੇ ਜਯੰਤੀ ਦੇ ਵਰਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਧਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ।