ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹ ਡਰਾਉਣੇ ਦੂਤ ਵੇਖੇ—ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪੀਲੀਆਂ ਤੇ ਰੌਂਕੀਆਂ, ਵਾਲ ਲਾਲ, ਸਰੀਰ ਕਾਲੇ, ਨਖ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ ਹੋਏ, ਪੈਰ ਲੰਮੇ, ਨੱਕ ਚਪਟੀਆਂ, ਦੰਦ ਵੱਡੇ, ਤੇ ਕਦ ਛੋਟਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਆਖ ਰਹੇ ਸਨ, "ਇਸਨੂੰ ਫੜੋ, ਇਸਨੂੰ ਧਰਮਰਾਜ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਸਮਯਮਨੀ ਨਗਰੀ ਲੈ ਚਲੋ!" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਕਸਾਈ ਜਿਹੇ ਦੂਤ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਕਠੋਰ ਬੇੜੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ, ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਗਦਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਸੜਦੇ ਰੇਤ ਦੇ ਰਸਤੇ ਘਸੀਟਦੇ ਲੈ ਗਏ, ਤੇ ਮੈਂ ਵੱਡੇ ਦਰਦ ਵਿੱਚ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਯਮ ਦੇ ਦੂਤ ਮੈਨੂੰ ਕੜ੍ਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਡਾਂਟਦੇ ਹੋਏ ਆਖਦੇ, "ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਚਾਰਯਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਅਡੋਲ ਬ੍ਰਹਮ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਅਪਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਹ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਹੈ।" ਉਹ ਹੋਰ ਆਖਦੇ, "ਯਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤੂੰ ਕੀ ਕਰੇਂਗਾ? ਉਸ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਕਲ ਵੇਖਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਫਲ ਭੋਗਣਾ ਪਵੇਗਾ।" "ਇਸੇ ਪਾਪ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਪਾਪੀ, ਤੈਨੂੰ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਆਈ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਲੈ ਗਏ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਸਮਯਮਨੀ ਨਗਰੀ ਲੈ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਖੁਦ ਯਮ ਰਾਜ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮਰਾਜ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। "ਇਹ ਦੋਜਾਤੀ ਪਾਪੀ ਹੈ," ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦਰਸ਼ਾ ਕੇ ਆਖਿਆ। ਯਮ ਰਾਜ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਭਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਸਭਾ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਦਾਇਤਵ ਦਿੱਤਾ ਸੀ—ਉਸ ਵੇਲੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜਗਤ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ: 'ਤੂੰ ਸਮਯਮਨੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈਂ, ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ।'" "ਹੇ ਚੰਡ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਹਰੇਕ ਅਪਰਾਧ ਅਨੁਸਾਰ ਸਜ਼ਾ ਦੇ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵੱਡੇ ਪਾਪੀ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦੇ।" "ਜਿੰਨੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰੇਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਦੁਖ ਭੋਗਣ ਦੇ। ਏ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਕਦੇ ਦਇਆ ਨਾ ਕਰੀਂ।" "ਇਸ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਗੁਰੂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰੇ ਜਾਂ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਨਾ ਕਰੇ, ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਲਈ ਕੋਈ ਕ੍ਰਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਹੇ ਸਭਾ।" "ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਇਆ ਤੇ ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਮੇਰੇ ਦੂਤਾਂ ਵਲੋਂ ਇੱਥੇ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ।" "ਹੇ ਦੂਤੋ, ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਸੁੱਟੋ; ਫਿਰ ਉਥੋਂ ਕੱਢ ਕੇ, ਹੋਰ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟੋ।" "ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ, ਇਹ ਪਾਪੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਕੀਤੀ, ਹਰੇਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਹੇ।" ਮੁਕੁੰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਹੇ ਵੇਦਾਯਨ, ਮਾਰੇ ਗੁਰੂ, ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਡੇ ਦੂਤ ਯਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਏ, ਬੇੜੀਆਂ ਪਾ ਕੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਉਥੇ ਮੈਂ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਤੀਖਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿਆ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਜੋ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਯੁੱਗ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਥੇ ਤੀਹ ਦਿਨ ਰਿਹਾ, ਉਹ ਪੀੜਾ ਭੋਗੀ; ਇਕੱਤੀਵੇਂ ਦਿਨ ਮੈਂ ਉਥੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ।" "ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਉੱਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ।" "ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਚੌਦਾਂ ਇੰਦਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਤੱਕ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਾਂਗਾ।" "ਯਮ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਜੇੜੇ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਾਪੀਆਂ ਲਈ ਡਰਾਉਣੇ, ਪਰ ਧਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਮਨਮੋਹਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।" "ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਲਾਂ ਕਦੇ ਸਿੰਘ, ਕਦੇ ਹਾਥੀ, ਕਦੇ ਸੂਰ, ਵੱਡੀਆਂ ਦਾੜਾਂ, ਉੱਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਪੇਟ, ਬਿੱਲੀ ਵਾਂਗ ਚਿਹਰੇ, ਪੀਲੇ ਵਾਲ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਲੰਮੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ।" "ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਯਮ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ।" "ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਨਿਮਰ ਤੇ ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲੇ, ਦੇਵੀ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਨ।" "ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਜਿਹੜੀ ਗੱਲ ਤੂੰ ਪੁੱਛੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ; ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਅਮਰ ਲੋਕ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਨਗਰੀ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ।" ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੀ, ਫਿਰ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਦੋਜਾਤੀ ਮੁਕੁੰਦ ਨੂੰ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ।" ਵੇਦਾਯਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਤੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਵਿਦਿਆ ਵਿਦਿਆਨ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਸ਼ਬਦ ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਪੂਰਾ ਵੇਦ ਸਿੱਖਿਆ।" "ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਭੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਕੀਤੀ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖ; ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਯਮ ਵਰਗੀਆਂ ਚੰਗੀਆਂ ਖਾਸਲਤਾਂ ਹਨ।" "ਤਾਂ ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਪਾਪ ਤੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਲੱਗ ਗਿਆ? ਦੱਸ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਅਸਲ ਗੱਲ ਜਾਣ ਸਕਾਂ।" ਮੁਕੁੰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕੁੜੀਆਂ ਲਈ ਜਨੇਊ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ, ਨਾ ਹੀ ਵੇਦ, ਨਾ ਹੀ ਜਨੇਊ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਹੁਕਮ ਟੋੜਿਆ।" "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸੱਸ-ਸੁਰੇ ਨੂੰ ਸੇਵਕ ਵਾਂਗ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ; ਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਤੁਹਾਡਾ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਦਾ, ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਟੋੜਿਆ।" "ਜੋ ਘਰ ਦਾ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਗੁਰੂ, ਵੇਦ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ—ਉਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਉਲੰਘਣਾ ਹੋਈ, ਤੁਸੀਂ ਸੁਣੋ।" "ਜੇ ਸਾਡੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮਕ ਰੂਪ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਘਰ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੂੰ ਗਾਂ ਜਾਂ ਸਮਾਨ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।" "ਉਹ ਦੇਣ ਨਾਲ ਵੰਸ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਪਿਤਾ—" "ਮੈਂ ਮੂਰਖਤਾ ਕਰਕੇ ਘਰ ਦੀ ਰੀਤ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾਈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪੇਖਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਵੰਸ਼ ਨਾਸਕ ਬਣ ਗਿਆ।" "ਇਹ ਸਾਰਾ ਮੈਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਵੰਸ਼ ਨਾਸ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪਾਪ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆਇਆ; ਹੁਣ ਆਗਿਆ ਦਿਓ, ਮੈਂ ਦੇਵ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂ।" ਵੇਦਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕੋਸ਼ਲਾ ਨਗਰੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਕਿਹੜੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤੇਰੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਇੱਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੀਆਂ? ਦੱਸ, ਹੇ ਮੁਕੁੰਦ, ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੋਵੇ।