ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਪੁਰਾਣਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਵਰਨਣ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਨੂੰ ਘੀ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੁਆਦਲਾ ਭੋਜਨ ਭੇਟ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰੀ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਮਲ ਦਾ ਫੁੱਲ ਭੇਟ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕੋਈ ਸਵੇਰੇ ਉਠ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ) ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੱਤਿਆ ਵਰਗੇ ਭਾਰੀ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰੀ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਹਰੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾ ਦਾਨ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਹਰੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਘੀ ਵਾਲਾ ਦੀਵਾ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਗ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਦੀਵੇ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਾਤਮਤਾ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵੈਕੁੰਠ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਪਾਪੀ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਹਰੀ ਦੇ ਅੱਗੇ ਘੀ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦੀਵਾ ਜਲਾਇਆ ਅਤੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਇੱਕ ਚੂਹਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਘੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਆਈ, ਉਸ ਦੀਵੇ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਚੂਹਾ ਖਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਅਚਾਨਕ ਦੀਵੇ ਦੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਡਰ ਗਿਆ ਤੇ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਉੱਥੋਂ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਹਰੀ ਦੀ ਦਇਆ ਨਾਲ, ਉਸ ਚੂਹੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ, ਇੱਕ ਸੰਪ ਦੇ ਡੱਸਣ ਨਾਲ, ਚੂਹਾ ਮਰ ਗਿਆ। ਯਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਫਾਹੇ ਤੇ ਗਡਾਂ ਸਨ, ਉਹ ਦੂਤ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੂਹੇ ਨੂੰ ਚਮੜੇ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਦੂਤ, ਜੋ ਸ਼ੰਖ, ਚਕਰ ਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਆਏ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਰਥ ਖੜੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਰਾਜਹੰਸ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਨੇ ਆ ਕੇ ਯਮ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਦੇ ਫਾਹੇ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਭਗਤ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਬੰਨ੍ਹਣਾ ਵਿਅਰਥ ਗਿਆ। ਜੇ ਜੀਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਇੱਥੋਂ ਚਲੇ ਜਾਓ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਯਮ ਦੇ ਦੂਤ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਏ ਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, "ਇਹ ਕਿਹੜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਫਲ ਹੈ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ?" ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਇਸ ਨੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਅੱਗੇ ਦੀਵਾ ਜਲਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਲੋਕ ਲੈ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਕੰਮ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੱਖਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਛੱਡ ਕੇ ਹਰੀ ਦੇ ਘਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਹਰੀ ਨੂੰ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਘੀ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦੀਵਾ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਪੁੰਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਿਰਫ਼ ਹਰੀ ਹੀ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਹਰੀ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਘੀ ਦਾ ਦੀਵਾ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਗ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।" "ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਹਰੀ ਦੇ ਦਿਨ ਸਵਰਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਕਾਰਤਿਕ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰੀ ਦੇ ਲੋਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ ਯਮ ਦੇ ਦੂਤ ਉੱਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਦੂਤਾਂ ਨੇ ਉਸ ਚੂਹੇ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਲੋਕ ਲੈ ਗਏ। ਉੱਥੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਚੂਹਾ ਸੌ ਮਨਵੰਤਰੀਆਂ ਤੱਕ ਰਹਿਆ। ਫਿਰ ਹਰੀ ਦੀ ਦਇਆ ਨਾਲ, ਉਹ ਚੂਹਾ ਮਾਨਵ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪੋਤਿਆਂ ਵਾਲਾ ਲੰਮਾ ਜੀਵਨ ਜੀਇਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸੁਖ ਭੋਗੇ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ, ਹਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਹ ਗੋਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: "ਜੇਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਭੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀਵੇ ਦੀ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਲੋਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਸ਼ੌਨਕ ਜੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਸੂਤ ਜੀ, ਜਯੰਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਲੋਕ ਕਦੋਂ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਤੁਸੀਂ ਸੰਸਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਤੈਰਣ ਵਾਲੀ ਨੌਕ ਹੋ।" ਸੂਤ ਜੀ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਰਦ ਨੇ ਦੇਵ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ।" ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਮੈਨੂੰ ਜਯੰਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੋ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਾਂ।" ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਜਯੰਤੀ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਯਾਦ ਕਰਨ ਜਾਂ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜਯੰਤੀ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਸਾੜ ਦੇਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਜੇ ਕੋਈ ਵਰਤ ਕਰੇ ਤਾਂ ਕੀ ਕਹਿਣਾ!" "ਸ਼ੁਭ ਜਯੰਤੀ ਦੇ ਦਿਨ ਹਨ: ਚੈਤਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਅਸ਼ਟਮੀ ਤੇ ਨੌਮੀ, ਕੁੰਭ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ, ਮੇਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ, ਆਸ਼ਵਿਨ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਅਸ਼ਟਮੀ (ਦੁਰਗਾ ਅਸ਼ਟਮੀ), ਅਤੇ ਜੋ ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਸ੍ਰਵਣ ਨਕਸ਼ਤਰ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਛੇ ਜਯੰਤੀਆਂ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ।" "ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜਨਮ ਅਸ਼ਟਮੀ, ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਦਸ ਮਿਲੀਅਨ ਯੱਗਾਂ ਅਤੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਜਯੰਤੀ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।" "ਜਯੰਤੀ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹੀ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਣ ਵੇਲੇ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਭਾਰ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।" "ਜਯੰਤੀ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹੀ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰ ਕਾਲੇ ਹਰਣਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਲਾਂ ਤੇ ਸੌ ਤਿਲ ਵਾਲੀਆਂ ਗਾਂ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਤੱਕ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਸੌ ਮਿਲੀਅਨ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹੀ ਫਲ ਜਯੰਤੀ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਤੱਕ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਇਹ ਧਰਤੀ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਦਾਨ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਉਹੀ ਫਲ ਜਯੰਤੀ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਦੀਵਾ ਦਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਜਯੰਤੀ ਦੇ ਵਰਤ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਇਹ ਮਹਾਤਮਤਾ ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਲੋਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਪਰਮ ਸੁਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।