ਮੁਕੁੰਦ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪਾਸ ਬੈਠੀ ਹੋਈ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਕਿ ਜੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਾ ਬਚਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਥੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇਗੀ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਹੋਸ਼ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦਾ ਸਿਰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੀ ਕਹਿੰਦੀ, "ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਮੇਰੀ ਅਪੀਲ ਸੁਣੋ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਦੱਸੋ; ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਇੰਨੀ ਚੁਪ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਕੀ ਕਿਸੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੇ ਤੁਹਾਡੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ?" ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਤੋਤੇ ਅਤੇ ਮੈਨਾ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਕਹਿੰਦੀ, "ਇਹ ਤੋਤਾ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਸੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਖਾਂਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕੇ ਹੋਏ ਚਾਵਲ ਖਵਾਓ, ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲੀ ਮੈਨਾ ਨੂੰ ਵੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮ, ਰਾਮ, ਹਰੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਦਿ ਨਾਮ ਜਪਾਓ; ਉੱਠੋ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬਹੁਤ ਚਲਾਕ ਹਨ।" ਉਹ ਫਿਰ ਪੁੱਛਦੀ, "ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਆਖਦੇ? ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਧਨ ਮੈਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ—ਆਪਣੀ ਹੀ ਜੋਤ ਮੇਰੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ—ਜਦੋਂ ਜਨਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਾਂਗੀ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਾਂਗੀ।" ਨਾਰਦ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁਕੁੰਦ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਇੰਨਾ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਰੋਈ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਣ ਦਾ ਪੱਕਾ ਇਰਾਦਾ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਘੜੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਗੁਰੂ, ਵੈਦਾਇਨ ਨਾਮਕ ਸੰਨਿਆਸੀ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਆਏ। ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਮੁਕੁੰਦ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ? ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਤੇ ਪਤਨੀ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਕੋਈ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।" ਇਸ ਉੱਤੇ ਨੌਕਰਾਣੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਨੌਕਰਾਣੀ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਮੇਰੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੋਰ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਘਰ ਦੀ ਵਧੀਆ ਪੋਸ਼ਾਕ ਅਤੇ ਗਹਿਣੇ ਵੀ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਹ ਉੱਪਰਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ 'ਤੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਪਏ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ, ਪਤਨੀ, ਤੇ ਭਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਹੀ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।" ਨਾਰਦ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੰਨਿਆਸੀ ਉੱਪਰ ਮੰਜ਼ਿਲ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਨੇੜੇ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਕੱਢਣ ਲਈ, ਵੈਦਾਇਨ ਜੀ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਦੁੱਖ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਲਈ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਸੋਚ ਕਰਕੇ। ਮਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸੋ: ਇਹ ਦੁੱਖ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਹੈ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ। ਜਦ ਤੱਤ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਮਿਲਾਪ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਜਨਮ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਮਿਲਾਪ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਹੈ। ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਵਿਛੋੜਾ, ਇਹ ਹੀ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ।" "ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਨਿਰਜੀਵ ਤੇ ਪਰਾਧੀਨ ਸਰੀਰ ਲਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਜੀਵ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਅਸਲ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। 'ਮੈਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਹਾਂ'—ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਭੁੱਲ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਤੁਹਾਡੀ ਅਸਲਤਾ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਇਹ ਭੁਲਾਵਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ।" "ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਚਾਨਣ ਵਾਲਾ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸਦਾ-ਥਿਰ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਆਨੰਦ ਰੂਪ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੀਭ ਉਸ ਨੂੰ ਚੱਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਅੱਖ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਕੰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਨੱਕ ਸੁੰਘ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਚਮੜੀ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਉਹ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ, ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।" "ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਵਤਾਰੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤੇ ਹਨ; ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਜੋ ਅਸਤित्व ਅਤੇ ਅਨਸਤित्व ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਫਿਰ, ਕਿਸੇ ਭਟਕੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਕਦੇ ਉਸ ਅਸਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਗੁੱਸਾ ਕਿਉਂ ਕਰਨਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਨ ਮੁਲ ਹੈ ਤੇ ਨ ਨਾਸ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਾਲਿੰਦੀ ਮਹਾਤਮ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਖੰਡ ਦੇ ਪਦਮ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਇਸ ਚੌਂਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਚਤ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ, ਉਸ ਹੰਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਮ ਕਰਵਾਏ। ਮੁਕੁੰਦ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਗਰਭਵਤੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਗਿਆਨਵਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਫਿਰ, ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਨੇ, ਸੰਨਿਆਸੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਚੁੱਕੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਰਜਨ ਕਰਨ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ, ਦੋਵੇਂ, ਸੰਨਿਆਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਭਾਗ ਦੇ ਭਾਣੇ, ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। "ਇਹ ਕੋਸ਼ਲਾ ਨਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ।" ਉੱਥੇ, ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਦੋਵੇਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੋ ਗਏ। ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਗੰਢੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਡੂੰਘੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਜਦ ਸਾਰੇ ਯਾਤਰੀ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਇੱਕ ਕੁੱਤਾ ਉੱਥੇ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਹੋਏ ਖਾਣੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਡੇਰੇ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਿਆ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਭਾਂਡਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁੰਘਿਆ, ਪਤਿਲੀਆਂ ਚਾਟੀਆਂ, ਤੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਮੱਥੇ ਤੇ ਚੋਟ ਵੀ ਖਾਂ ਲਈ। ਜਦ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਮਾਰਿਆ, ਉਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਭੱਜ ਗਿਆ, ਕੋਈ ਵਾਪਸੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਹਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਕੜੀਆਂ, ਮਿੱਟੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਦੁਬਾਰਾ ਗਿਆ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਗਰੀਬ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸੇ ਵేశਿਆ ਦੀ ਮੋਹਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਸ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਲਏ। ਕੁੱਤੇ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਕਪੜੇ ਦੀ ਗੰਢੀ ਚੁੱਕੀ, ਕੁਝ ਦੂਰ ਲੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਫੜੀ। ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਗੰਢੀ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ, ਹੱਡੀਆਂ ਦੇਖੀਆਂ, ਪਰ ਉਹ ਮਾਸ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਦੀ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਹੱਡੀਆਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਥੇ ਅਚਾਨਕ ਮੁਕੁੰਦ ਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਸੀ।