ਮੁਕੁੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਸਿਰਫ ਮੇਰੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸੁੱਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਜੜ ਪਕੜਦੇ ਹਨ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਮੁਕੁੰਦ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿਚ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਬੈਠਾ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਜੋ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਧੂ ਸੀ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ, ਮੁਕੁੰਦ ਦਾ ਸੀਸ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਕੁੰਡਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, "ਹਾਏ, ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਅੰਤਿਮ ਪਲਾਂ 'ਚ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਤਦ ਮੈਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਪੱਛਮੀ ਪਹਾੜਾਂ ਪਿੱਛੇ ਸੂਰਜ ਢਲਣ ਨਾਲ ਦਿਨ ਦੀ ਸੋਭਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੇਰਾ ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲੇਪਣ ਯੋਗ ਸੀ, ਹੁਣ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਵਿਯੋਗ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੋ ਗਿਆ।" ਉਹ ਆਖਦੀ ਰਹੀ, "ਜਿਹੜੀ ਸੁਪਾਰੀ ਚਬਾਉਣ ਦੀ ਆਦਤ ਤੂੰ ਪਾਈ ਸੀ, ਉਹੀ ਇਸ ਖੂਨ ਤੇ ਕਫ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀ; ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਜੋ ਕਦੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸੋਭਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਤ ਦੇਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਹੁਣ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਉੱਠ, ਉੱਠ, ਪ੍ਰਿਅ, ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪ ਪੜ੍ਹਾ। ਜਿਵੇਂ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਯਜਨ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਆਇਆ ਮਹਿਮਾਨ ਸਤਿਕਾਰ ਜੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੇਰੇ ਮਿੱਤਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਤੈਨੂੰ ਬੁਲਾ ਰਹੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਜਾ। ਜੋ ਦੇਣਾ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਦੇ, ਜੋ ਲੈਣਾ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਲੈ; ਹਾਏ, ਮੈਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ 'ਚ ਡਿੱਗ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦੇਵਾਂਗੀ।" ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਮੁਕੁੰਦ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦਾ ਸੀਸ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਆਖੀ, "ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ, ਹੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗੇ ਵਿਅਪਕ, ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਦੇ ਰਾਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਦੱਸੋ; ਕਦੇ ਵੀ, ਹੇ ਮਹਾਨ, ਤੁਸੀਂ ਐਸਾ ਚੁੱਪ ਨਹੀਂ ਰਹੇ; ਕੀ ਕਿਸੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੇ ਤੁਹਾਡੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ? ਇਹ ਜੋ ਤੁਹਾਡਾ ਤੋਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ; ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕਿਆ ਚੌਲ ਤੇ ਮੀਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲੀ ਮੈਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਖੁਆਓ।" "ਇਹ ਦੋਵੇਂ—ਮੈਨਾ ਤੇ ਤੋਤਾ—ਨੂੰ 'ਰਾਮ, ਰਾਮ, ਹਰੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ' ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਸੁਣਾਓ; ਉੱਠੋ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬਹੁਤ ਚਤੁਰ ਹਨ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਿਹੜੀ ਭੁੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੇ? ਜੋ ਧਨ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਮੈਂ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ—ਆਪਣੀ ਹੀ ਜੋਤ ਮੇਰੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ—ਜਦੋਂ ਜਨਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਣਗਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੀ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਾਂਗੀ।" ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਰੋਦੀ ਹੋਈ, ਮੁਕੁੰਦ ਦੀ ਪ੍ਰਿਅ ਪਤਨੀ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਰੋਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਈ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਗੁਰੂ, ਵੇਦਾਯਨ ਨਾਮਕ ਸੰਨਿਆਸੀ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੁਕੁੰਦ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ? ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਤੇ ਪਤਨੀ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੇ।" ਇਸ 'ਤੇ ਦਾਸੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਦਾਸੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਰਾਤ ਨੂਂ ਚੋਰ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ; ਘਰ ਦੀ ਵਧੂ ਦੇ ਗਹਣੇ ਤੇ ਸਭ ਚੰਗੇ ਕੱਪੜੇ ਵੀ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਹ ਉੱਪਰਲੇ ਮੰਜ਼ਿਲ 'ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਪਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਭਰਾ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਹੇ ਗੁਰੂ।" ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਦਾਸੀ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ— ਵੇਦਾਯਨ ਸੰਨਿਆਸੀ ਮਹਿਲ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਤੇ ਘਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਮੁਰਦਾ ਵੇਖਿਆ; ਕੋਲ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਕੱਢਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਬੋਲੇ: "ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਇਹ ਦੁੱਖ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਲਈ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਲਈ ਹੈ। ਮਾਂ, ਸੱਚ ਦੱਸੋ: ਇਹ ਦੁੱਖ ਨਾ ਉਸ ਲਈ ਹੈ, ਨਾ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਹੈ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਕਾਰਨ ਮਿਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਤੱਤ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿੱਛੋੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਜਨਮ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਿਖੰਡਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਵਿੱਛੋੜਾ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਇੰਝ ਹੀ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ।" "ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਜੜ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਜੀਵ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। 'ਮੈਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਹਾਂ' ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਤੇਰੀ ਅਸਲਤਾ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਇਹ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ।" "ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਚਾਨਣ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਕਾਰਣ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ; ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਆਨੰਦ ਸਰੂਪ, ਆਪਣੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੀਭ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚੱਖ ਸਕਦੀ, ਅੱਖ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੀ, ਕੰਨ ਨਹੀਂ ਸੁਣ ਸਕਦੇ, ਨੱਕ ਨਹੀਂ ਸੁੰਘ ਸਕਦੀ, ਚਮੜੀ ਨਹੀਂ ਛੂਹ ਸਕਦੀ। ਉਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਆਪ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ, ਆਪੇ ਹੀ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ, ਮਨ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।" "ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਵਤਾਰਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤੇ ਹਨ; ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਜੋ ਸੱਤ ਤੇ ਅਸੱਤ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਤਾਂ ਫਿਰ, ਕੌਣ ਮੂਰਖ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਉਸ ਅਸਲ ਆਪ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਕਰੇ, ਜਿਸ ਦਾ neither ਆਰੰਭ ਹੈ ਨਾ ਅੰਤ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਾਲਿੰਦੀ ਮਹਾਤਮਯ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਖੰਡ ਦੇ ਪਦਮ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪਚਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਘ੍ਰਹ ਵਿਚ, ਇਹ ਦੋ ਸੌ ਨੌਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੰਸ ਸਰੂਪ ਗਿਆਨੀ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਮ ਕਰਵਾਏ। ਮੁਕੁੰਦ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਗਰਭਵਤੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਫਿਰ, ਉਹਦੇ ਭਰਾ ਨੇ, ਉਹਦੇ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਜਲ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਰਜਨ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀ, ਭਾਗ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਨਾਲ, ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।