ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਕ੍ਰੂਰ ਨਾਈ ਨੇ ਬਹੁਤ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਤੋੜ ਕੇ ਅੰਦਰ ਜਾ ਸਕੇ, ਪਰ ਉਹ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਲੋਹੇ ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤਾਲੇ ਨਾਲ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। ਫਿਰ ਨਾਈ ਚੁਪਚਾਪ ਘਰ ਦੀ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਤੇ ਉੱਥੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਕਠੋਰ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਗਰੀਬ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਨਾਈ, ਜੋ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਆਇਆ ਸੀ, ਘਰ ਦੀ ਉੱਪਰੀ ਮੰਜ਼ਲ ਤੇ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖੀ ਤੇ ਸੋਏ ਹੋਏ ਦੋਵਾਂ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਿਸਤਰੇ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਪਏ ਹੋਏ ਕਈ ਗਹਿਣੇ ਚੁੱਕ ਲਏ। ਜਦ ਨਾਈ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਗਹਿਣਿਆਂ ਵੱਲ ਵਧਾਇਆ, ਤਾਂ ਚੋਰ ਦੇ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਡਰ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਗ ਪਿਆ। ਪਰ ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ, ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ। ਜਦ ਉਹ ਚੋਰ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਗਹਿਣੇ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਵੀ ਉਹ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਚੋਰ ਗਹਿਣੇ ਲੈ ਕੇ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਧਨ ਗੁਆਉਣ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। ਤਦ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਚੋਰ ਨੇ ਛੁਰੀ ਨਾਲ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਪੇਟ ਫਟ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਚੀਕ ਪਿਆ। ਲੋਕ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਆਏ, ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, "ਕੀ ਹੋਇਆ? ਇਹ ਕੀ ਹੈ?" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਆਂਤਾਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਈਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਕੁੰਦ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ, "ਇਹ ਕਿਰਤ ਕਿਨੇ ਕੀਤਾ?" ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ। ਮੁਕੁੰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਮੇਰੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਹੀ ਫਲ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।" "ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ, ਦੋਵੇਂ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।" ਨਾਰਦ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਮੁਕੁੰਦ, ਜੋ ਦਰਦ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਗਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਜੋ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਸੀ, ਵਿਰਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਮੱਥਾ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਕੁੰਦਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਹਾਏ, ਪੁੱਤ੍ਰ! ਤੂੰ ਅਖੀਰਲੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਗਿਆ।" "ਜਿਵੇਂ ਪੱਛਮੀ ਪਹਾੜ ਪਿੱਛੇ ਸੂਰਜ ਲੁਕਣ ਤੇ ਦਿਨ ਦੀ ਰੌਣਕ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਐਵੇਂ ਤੇਰਾ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਚੰਦਨ ਲਾਉਣ ਯੋਗ ਸੀ, ਹੁਣ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਾ ਗਿਆ।" "ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਪਾਨ ਚਬਾਉਣ ਦੀ ਆਦਤ ਪਾਈ ਸੀ, ਉਹੀ ਹੁਣ ਖੂਨ ਤੇ ਕਫ਼ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀ ਹੈ; ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਜੋ ਕਦੇ ਕਮਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸੋਹਣੀਆਂ ਸੀ—ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਹੁਣ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਉਠ, ਉਠ, ਪਿਆਰੇ, ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ।" "ਜਿਵੇਂ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਯਜਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਅਤੀਥੀ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਐਵੇਂ ਤੇਰੇ ਮਿਤਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਹਨ, ਤੈਨੂੰ ਬੁਲਾ ਰਹੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜਾ।" "ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਦੇਣਾ ਹੈ, ਦੇ ਦੇ; ਜੋ ਲੈਣਾ ਹੈ, ਲੈ ਲੈ; ਹਾਏ, ਮੈਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਈ ਹਾਂ।" "ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂਗੀ।" ਨਾਰਦ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਮੁਕੁੰਦ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦਾ ਸਿਰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਹ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ, ਹੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਤੇਰੇ ਨਾਮ ਦੇ ਰਾਹੀਂ।" "ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਦੱਸ; ਕਦੇ ਵੀ, ਹੇ ਨਿੱਘਾ, ਤੂੰ ਇੰਨਾ ਚੁੱਪ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ; ਕੀ ਕਿਸੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕੁਝ ਕਿਹਾ?" "ਤੇਰਾ ਤੋਤਾ, ਜੋ ਤੂੰ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਰੋਟੀ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ; ਉਸਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕੀ ਹੋਈ ਭਾਤ ਖਵਾ, ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੀ ਮੈਨਾ ਨੂੰ ਵੀ।" "ਇਹ ਦੋਵੇਂ—ਮੈਨਾ ਤੇ ਤੋਤੇ—ਨੂੰ 'ਰਾਮ, ਰਾਮ, ਹਰੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਵਿਸ਼ਣੂ' ਦੇ ਨਾਮ ਜਪਵਾ; ਉਠ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬਹੁਤ ਚਤੁਰ ਹਨ।" "ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਹੜਾ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਬੋਲਦਾ ਨਹੀਂ? ਜੋ ਧਨ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।" "ਜੋ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ, ਹੇ ਸੁਆਮੀ—ਆਪਣੀ ਜੋਤੀ ਮੇਰੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ—ਜਦੋਂ ਸਮਾਂ ਆਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਉਦੇਵਾਰੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਾਂਗੀ; ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆਵਾਂਗੀ।" ਨਾਰਦ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਐਸਾ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਮੁਕੁੰਦ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰੋਈ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸੀ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਤੇ, ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਗੁਰੂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਵੇਦਾਯਨ ਸੀ ਤੇ ਜੋ ਸੰਨਿਆਸੀ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੁਕੁੰਦ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਤੇ ਪਤਨੀ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਉਹ ਦਿਸਦੇ ਨਹੀਂ।" ਇਸ ਉੱਤੇ ਦਾਸੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਦਾਸੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੋਰ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ; ਵਧੂ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਸਾਰੇ ਵਧੀਆ ਕੱਪੜੇ ਚੋਰੀ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਉੱਪਰੀ ਮੰਜ਼ਲ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਮਾਂ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਭਰਾ ਉਥੇ ਹੀ ਹਨ।" "ਉਹ ਸਭ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਹੇ ਗੁਰੂ।" ਨਾਰਦ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਦਾਸੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ— ਵੇਦਾਯਨ ਸੰਨਿਆਸੀ ਮਹਿਲ ਦੀ ਉੱਪਰੀ ਮੰਜ਼ਲ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ, ਉਥੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਨੇੜੇ ਹੀ ਉਸਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵੱਡੀ ਰੋਣਕ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਕੱਢਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬੋਲ ਪਏ: ਵੇਦਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਦੁੱਖ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਲਈ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਲਈ ਹੈ। ਮਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸ: ਇਹ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਹੈ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਬਣਿਆ।" "ਜਦੋਂ ਇਹ ਤੱਤ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ, ਜੋ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਜਨਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਿਖੇੜਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਵਿਛੋੜਾ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਐਸਾ ਹੀ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ।" "ਇਸ ਲਈ, ਸਰੀਰ ਲਈ—which ਜੜ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ—ਕਦੇ ਵੀ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਆਦਿ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਜੀਵ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਅਸਲ ਸਮਝ ਬੈਠਦਾ ਹੈ।" "'ਮੈਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਹਾਂ'—ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਆਪ ਸਮਝ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਤੇਰੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਨਹੀਂ; ਜਦ ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਰਲੇਪ ਤੇ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ।