ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਜੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪਵਿੱਤਰ ਕਹਾਣੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਸੁਣਾਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਅਮਰ ਬਚਨਾਂ ਲਈ ਤਰਸ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਇੱਥੇ ਇਕ ਐਸੀ ਧਰਮੀ ਕਥਾ ਹੈ ਜੋ ਵੱਡੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਇੱਕ ਨਾਈ ਅਤੇ ਮੁਕੁੰਦ ਨਾਮਕ ਦੂਜੀ ਜਾਤ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੰਮ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਨਾਈ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੱਤਿਆਰਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੋ ਅਚਾਨਕ ਮਰ ਗਿਆ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਕੋਸਲਾ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਸੁర్గ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ। ਚੰਦਰਭਾਗਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਥੇ ਚੰਡਕਾ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਪਾਪੀ ਨਾਈ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਚੋਰੀ ਕਰ ਕੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਲੈ ਜਾਂਦਾ, ਬਹੁਤ ਬੁਰੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ। ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਾਂ, ਰੱਸੀਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਲੁੱਟਦਾ, ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਵੀ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੂਆ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਆਦੀ ਸੀ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵੌਹਟੀਆਂ ਵਲ ਵਾਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਤੱਕਦਾ। ਉਹ ਮੰਦਰ ਦੀ ਕੰਧ ਤੋੜ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਇੱਟਾਂ-ਪੱਥਰ ਵੀ ਵੇਚ ਆਉਂਦਾ। ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਮੁਕੁੰਦ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਦੌਲਤ ਵਾਲਾ ਤੇ ਵੈਦਿਕ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ। ਇੱਕ ਰਾਤ, ਮੁਕੁੰਦ ਆਪਣੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਥਕਾਵਟ ਕਰਕੇ ਡੂੰਘੀ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਓਸੇ ਵੇਲੇ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਚੰਡਕਾ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਕੀਮਤੀ ਵਸਤੂਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਲੈ ਜਾਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਤੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਫੇਰ ਮੁੜ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਬੜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਤੋੜ ਲਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਲੋਹੇ ਦੇ ਤਾਲੇ ਨਾਲ ਬੰਦ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਖੋਲ੍ਹ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉੱਤਲੇ ਮੰਜਿਲ ਤੇ ਗਿਆ ਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਕ੍ਰੂਰ ਨਾਈ ਨੇ ਉੱਪਰ ਜਾ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਡਰ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਡੂੰਘੀ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਪਏ ਹਨ। ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤੇ ਜੋ ਗਹਿਣੇ ਬਿਸਤਰੇ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਪਏ ਸਨ, ਉਹ ਚੁੱਕਣ ਲੱਗਾ। ਨਾਈ ਨੇ ਹੱਥ ਵਧਾਇਆ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਗਹਿਣੇ ਲੈ ਲਵੇ, ਪਰ ਚੋਰ ਦੇ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਡਰ ਗਿਆ ਤੇ ਜਾਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਕੁਝ ਨਾ ਬੋਲੀ, ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਰੱਖ ਕੇ ਪਿਆ ਰਿਹਾ। ਜਦ ਚੋਰ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਪਏ ਗਹਿਣੇ ਲੈਣ ਲੱਗਾ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਧੀਰੇ ਨਾਲ ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੀ ਦੌਲਤ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਉਹ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਚੋਰ ਨੇ ਵੱਡੀ ਨਿਰਦਯਤਾ ਨਾਲ ਛੁਰੀ ਮਾਰੀ, ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਪੇਟ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਪਿਆ, ਮਾਂ-ਪਿਉ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਲੋਕ ਉਸ ਕੋਲ ਆ ਗਏ, ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, “ਇਹ ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ? ਇਹ ਹਾਲਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ?” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਂਤਾਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਤਪਤ ਸੀ। ਉਹ ਮੁਕੁੰਦ ਤੋਂ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, “ਇਹ ਕੰਡਾ ਕਿਸ ਨੇ ਕੀਤਾ?” ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ। ਮੁਕੁੰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਮੇਰੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀਂ।” “ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਦੋਵੇਂ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਹਨ।” ਨਾਰਦ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਪਿਆ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਜੋ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਸੀ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਸਿਰ ਆਪਣੇ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, “ਹਾਏ, ਪੁੱਤ, ਤੂੰ ਅਖੀਰਲੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਗਿਆ।” “ਜਿਵੇਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸੂਰਜ ਲੁਕਣ ਤੇ ਦਿਨ ਦੀ ਸੋਭਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਤੇਰਾ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਗਾਉਣ ਯੋਗ ਸੀ, ਹੁਣ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਾ ਗਿਆ।” “ਜਿਹੜੀ ਤੁਸੀਂ ਪਾਨ ਚਬਾਉਣ ਦੀ ਆਦਤ ਪਾਈ, ਉਹੀ ਹੁਣ ਲਹੂ ਤੇ ਰੇਸ਼ਾ ਮਿਲੀ ਥੂਕ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀ। ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਮਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁੰਦਰ ਸਨ, ਹੁਣ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਉਠ, ਪੁੱਤ, ਉਠ, ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪ ਸਿੱਖ ਦੇ।” “ਜਿਵੇਂ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਕਰਮ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਅਤਿਥੀ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਐਸੇ ਹੀ ਤੇਰੇ ਮਿੱਤਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਜਾ। ਜੋ ਦੇਣਾ ਹੈ ਦੇ, ਜੋ ਲੈਣਾ ਹੈ ਲੈ, ਹਾਏ, ਮੈਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਹੀ ਜਾਨ ਦੇ ਦਿਆਂਗੀ।” ਨਾਰਦ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਮੁਕੁੰਦ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦਾ ਸਿਰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਉਹ ਆਖੀ, “ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ, ਹੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ, ਤੇਰੇ ਨਾਮ ਦੇ ਰਾਹੀਂ। ਜੇ ਤੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੈਂ, ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾਫ ਦੱਸ ਦੇ; ਪਹਿਲਾਂ ਤੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਇੰਨਾ ਚੁੱਪ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ; ਕੀ ਕਿਸੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕੁਝ ਕਿਹਾ?” “ਤੇਰਾ ਤੋਤਾ, ਜੋ ਤੂੰ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਖਾਏਗਾ; ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਕਾਈ ਹੋਈ ਭਾਤ ਖਵਾ, ਤੇ ਮੀਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੀ ਮੈਨਾ ਨੂੰ ਵੀ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ—ਮੈਨਾ ਤੇ ਤੋਤਾ—ਨੂੰ ਰਾਮ, ਰਾਮ, ਹਰੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ—ਇਹ ਨਾਮ ਜਪਾ, ਉਠ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਚੁਸਤ ਹਨ।” “ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਿਹੜਾ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ? ਜੋ ਦੌਲਤ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦਿੱਤੀ, ਮੈਂ ਨਿਭਾ ਕੇ ਰੱਖੀ। ਜੋ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜੋਤ ਰੱਖੀ, ਜਦ ਜਨਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਉਨ੍ਹਾ ਦੀ ਉਣਗਲ ਨਹੀਂ ਛੱਡਾਂਗੀ; ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਾਂਗੀ।” ਨਾਰਦ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ, ਮੁਕੁੰਦ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰੋਈ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਗੁਰੂ, ਵੇਦਾਯਨ ਨਾਮਕ ਇਕ ਸੰਨਿਆਸੀ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੁਕੁੰਦ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ? ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਤੇ ਪਤਨੀ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਉਹ ਤਾਂ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੇ।” ਇਸ ਉੱਤੇ ਨੌਕਰਨੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ...