ਧਰਮਕਥਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਧਾਮ—ਦਵਾਰਕਾ—ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ, ਜੋ ਕਿ ਕਲਸ਼ ਵਿਚ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਰਾਤ-ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਇਹ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਾਰੀ ਕਥਾ ਉਸ ਨੇ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਦੁਖਦਾਈ ਹਾਲਤ ਵੇਖੀ, ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਦਇਆ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਉਹ ਬੋਲੇ, “ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਅਧੀਨ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਜਾਗੇ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਛਿੜਕ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਉਹ ਜਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਿਆਨਕ ਰਾਖਸਸੀ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੀਰ ਮਿਲੇ ਤੇ ਸੱਤਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ੀ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਉਹ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਬਣ ਗਈਆਂ ਤੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਸਨਿਆਸੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਅਖੀਰਕਾਰ ਬੋਲੀ, “ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ, ਦਵਾਰਕਾ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾ ਕੇ ਅਸੀਂ ਰਾਖਸਸੀ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਾਂ ਤੇ ਦੇਵ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਾਂ। ਹੇ ਮਹਾਨ, ਇਹ ਦਵਾਰਕਾ, ਜੋ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਐਸਾ ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ ਜੋ ਇੰਨੀ ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰੇ।” ਤਦ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਰਥਾਂ 'ਚ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਚਲ ਪਈਆਂ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ।” ਹੇ ਰਾਜਨ, ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਦਵਾਰਕਾ ਸਥਿਤ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣੀ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਵੈਦਿਕ ਪੰਡਤ ਸੌ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੇਵਲ ਇਹ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਪੁੰਨ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗੋਵਿੰਦ ਦੀ ਯਥਾ ਰੀਤ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਵਾਰਕਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਪੁੰਨ ਸੋਲਰ ਜਾਂ ਚੰਦ੍ਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵਿਚ ਵੀਹ ਮਾਪ ਸੋਨਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਪੁੱਤਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਭਕਤੀ ਮਿਲੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਰਾਖਸਣੀਆਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ, ਸੁੰਦਰ ਰਥ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਦੇਵ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਪੂਜੀ ਜਾਂਦੀ ਦਵਾਰਕਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਉੱਚਾ ਪੁੰਨ ਦੱਸਾਂ? ਆਖੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿਚ ਦੇਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉੱਤਰਕਾਂਡ, ਕਾਲਿੰਦੀ ਮਹਾਤਮ ਦੇ ਅਧਿਆਇ ੨੦੮, 'ਦਵਾਰਕਾ ਮਹਾਤਮ' ਨਾਮਕ ਕਥਾ ਪੂਰੀ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹੜੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸ਼ਿਬੀ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਦੱਸੀ ਸੀ?” ਉਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਿਬੀ ਤੇ ਨਾਰਦ ਵਿਚ ਹੋਈ ਧਾਰਮਿਕ ਗੱਲਬਾਤ ਸੁਣਾਓ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੇ ਬਚਨ ਸੁਣਨ ਲਈ ਤਰਸ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।” ਸੌਭਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਧਰਮ ਰਾਜ, ਰਾਜਾ ਸ਼ਿਬੀ ਨੇ ਜਦ ਨਾਰਦ ਜੀ ਤੋਂ ਦਵਾਰਕਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਹੋਰ ਪੁੱਛਿਆ। ਸ਼ਿਬੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਇੰਦਰਪ੍ਰਸਥ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਦਵਾਰਕਾ ਦੀ ਮਹਾਨ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਅਚੰਭਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਚ ਕੁਝ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਉਹ ਕਥਾ ਦੱਸੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਅਮਰ ਬਚਨਾਂ ਲਈ ਤਰਸ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।” ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਕਥਾ ਹੈ ਜੋ ਮਹਾਂ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿਚ ਇਕ ਨਾਈ ਅਤੇ ਮੁਕੁੰਦ ਨਾਮਕ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਨਾਈ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਤਿਆਰਾ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਜੋ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਮਰ ਗਿਆ, ਦੋਵੇਂ ਕੋਸਲ ਦੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨਾਲ ਸੁਗਤਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਚੰਦ੍ਰਭਾਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਚੰਦਕਾ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਪਾਪੀ ਨਾਈ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਘਟੀਆ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਚੋਰੀ ਕਰਕੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਲੈਂਦਾ, ਮੰਦ ਕਰਮ ਕਰਦਾ, ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਾਂ, ਰੱਸੀਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਲੁੱਟਦਾ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੂਏ ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਆਦੀ ਸੀ, ਹੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਲ ਲਾਲਚੀ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਹ ਮੰਦਰ ਦੀ ਕੰਧ ਤੋੜ ਕੇ ਇੱਟਾਂ ਤੇ ਪੱਥਰ ਵੇਚ ਦਿੰਦਾ। ਉਸਦੇ ਘਰ ਕੋਲ ਹੀ ਮੁਕੁੰਦ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਧਨਵਾਨ ਤੇ ਵੈਦਿਕ ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ। ਇੱਕ ਰਾਤ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਕੇ, ਥੱਕ ਕੇ ਡੂੰਘੀ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਸੀ। ਉਹ ਸਮੇਂ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਚੰਦਕਾ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਗਹਣੇ ਤੇ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮਿਲਣ, ਚੁੱਕ ਲਏ। ਉਹ ਜੋ ਕੁਝ ਬਾਹਰ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਲੈ ਗਿਆ ਤੇ ਮੁੜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਜਤਨ ਨਾਲ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਤੋੜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਹ ਲੋਹੇ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਬੰਦ ਸੀ, ਖੁੱਲ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। ਤਦ ਉਹ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ; ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ, ਉਸ ਕ੍ਰੂਰ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਮਾਲਕ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖਿਆ। ਉਹ ਨਾਈ, ਜੋ ਚੋਰੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਸੀ, ਉੱਪਰਲੀ ਮਨਜ਼ਿਲ ਤੇ ਗਿਆ ਤੇ ਉੱਥੇ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਡਰੇ ਹੋਏ, ਸੁੱਤੇ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਵਲ ਲਾਲਚੀ ਹੋ ਕੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਗਹਣੇ ਬਿਸਤਰੇ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਪਏ ਸਨ, ਚੁੱਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਨਾਈ ਨੇ ਹੱਥ ਵਧਾ ਕੇ ਉਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀ, ਪਰ ਚੋਰ ਦੇ ਹੱਥ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਡਰ ਗਿਆ ਤੇ ਜਾਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਕੁਝ ਨਾ ਬੋਲਾ, ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਲੰਮੇ ਪਿਆ ਰਿਹਾ; ਜਦ ਚੋਰ ਨੇ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਗਹਣੇ ਲੈਣ ਲੱਗਿਆ— ਜਦ ਚੋਰ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ, ਆਪਣੀ ਦੌਲਤ ਦੀ ਚੋਰੀ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਚੋਰ ਨੇ ਛੁਰੇ ਨਾਲ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ; ਉਸ ਦਾ ਪੇਟ ਚੀਰ ਗਿਆ, ਉਹ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਲੋਕ ਉਸ ਕੋਲ ਆਏ, ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, “ਕੀ ਹੋਇਆ? ਇਹ ਕੀ ਹੈ?” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਂਤਾਂ ਬਾਹਰ, ਸਰੀਰ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਿਥੜਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਮੁਕੁੰਦ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, “ਇਹ ਕੰਮ ਕਿਸ ਨੇ ਕੀਤਾ?” ਉਸ ਨੇ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਧਾਰਮਿਕ ਕਥਾ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ, ਤੀਰਥ ਮਹਾਤਮ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।