ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ ਅਗਨਿ-ਵੇਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਜਿੱਥੇ ਜਹਨਵੀ ਨਦੀ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਥਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਜਹਨਵੀ ਪ੍ਰਯਾਗ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਧੀ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿਖੇ ਯਮੁਨਾ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਗਰਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਦਾ ਸੋਲਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤੀਰਥ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਵਾਯੂ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਤੀਹ ਕਰੋੜ ਪੰਜ ਲੱਖ ਤੀਰਥ—ਦੇਵੀ, ਪૃਥਵੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ—ਸਾਰੇ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਸਮਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਪ੍ਰਯਾਗ, ਕੰਬਲ ਅਤੇ ਅਸ਼੍ਵਤਾਰਾ ਦਾ ਨਿਯਤ ਆਸਥਾਨ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਭੋਗਵਤੀ ਵੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਯਜਨਾ-ਵੇਦੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਯਜਨ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿੱਚ ਆਕਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਤਪੱਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਵੱਡੇ ਧਨਵਾਨ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਇੱਥੇ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯਾਗ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਤੀਹ ਕਰੋੜ ਹੋਰ ਵੀ ਹਨ। ਜਿਥੇ ਗੰਗਾ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਆਸਥਾਨ ਹੈ, ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਖੇਤਰ ਜਾਣ, ਜੋ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤਲੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਚਾਈ ਦੁਜਾ-ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ, ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਿਤਰ ਜਾਂ ਭਗਤ ਚੇਲੇ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿਚ ਸੁਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਮੰਗਲਮਈ, ਰਮਣੀਕ, ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਧਰਮਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਗੁਪਤ ਰਾਜ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ; ਜੋ ਵੀ ਇਸਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ, ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁਜਾ-ਜਨਮ ਵਾਲਾ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਨਿੱਤ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਦੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉੱਚੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਤੀਰਥਾਂ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ, ਹੇ ਕੌਰਵ, ਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕਪਟ ਨਾ ਰੱਖ। ਤੂੰ ਠੀਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ਹੇ ਮਹਾਨ; ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਪੂਰਵਜ ਅਤੇ ਦਾਦਾ-ਪਰਦਾਦਾ ਤਰ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਵੀ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਸੋਲਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਗਿਆਨ, ਯੋਗ ਅਤੇ ਤੀਰਥ—ਇਹ ਵੱਡੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਲੋਕੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਸਤਚਾਰਿਤ੍ਰ, ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਸਵਰਗ-ਖੰਡ ਦੇ ਸਤਾਈਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ਿ, ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਕਥਾ ਪੂਰੀ ਦੱਸੀ, ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਵੀ ਤਰ ਸਕਾਂ।" ਤਦ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਦਿ-ਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਅਤੇ ਇਸ਼ਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ।" ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਾਰੇ ਸਥਾਵਰ ਅਤੇ ਜੰਗਮ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਚੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੁ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਕਸ਼ਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਦੇ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜੋ ਵੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਉੱਤਰੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਸਰਵੋੱਚ ਪ੍ਰਭੂ, ਵਟ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਹੇਠਾਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਬਣ ਕੇ, ਓਥੇ ਵਿਹੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਉਥੇ ਆ ਕੇ, ਸਦਾ ਉੱਚੇ ਨੂੰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਪਾਪੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਰਕਸ਼ਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਹੋਰ, ਜੋ ਉਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਚੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ ਕਿ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਉਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ?" ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਤਿੰਨੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਸੁਣ, ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ।" ਪ੍ਰਯਾਗ ਦਾ ਖੇਤਰ ਪੰਜ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਦੇਵਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਕਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਲਈ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ, ਜੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਪਾਪ ਵੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਤਿੰਨੇ ਦੇਵਤੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਸੱਤੋਂ ਮਹਾਦੀਪ, ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਪਹਾੜ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ, ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਉਥੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਧਰਤੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਤਿੰਨੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਖੇਤਰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਇਹ ਪ੍ਰਯਾਗ, ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਰਾਜ ਕਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਅਠਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਵੀ ਪਦਮ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਸਵਰਗ-ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸਾਰੇ ਪਾਂਡਵ, ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਠ ਰਹਿ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਆਚਾਰਯਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਓਸ ਵੇਲੇ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਮਾਧਵ, ਉਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਫਿਰ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ 'ਤੇ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਹੋਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਨੇ "ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ" ਆਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਵੱਡਾ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਮਹਾਨਤਾ ਦਿਖਾਈ। ਜੋ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਵੇਲੇ ਉਠ ਕੇ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।