ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੇ ਕੋਈ ਗਾਂ, ਅੱਗ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ, ਸੋਨਾ, ਪਾਣੀ, ਔਰਤ, ਮਾਂ ਜਾਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ—ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਯੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਬੜੀ ਹੀ ਦੁਸ਼ਵਾਰ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਬੁਰੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਹਾਥੀ, ਘੋੜਾ, ਗਾਂ, ਵਾਹਨ, ਰਤਨ, ਮੋਤੀ ਜਾਂ ਸੋਨਾ ਚੁਰਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ। ਜੇ ਕੋਈ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਕਿਸੇ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਲੈ ਲਵੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਦਾਨੀ ਭੀ ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਜਿੱਥੇ ਭੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਭ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਸਾੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਇਉਂ ਹੀ ਯੋਗ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਦਾਨੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੱਚ ਜਾਂ ਝੂਠ, ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿਆਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਮਹਾਤਮ ਦਾ ਛਿਆਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਮੁੜ ਸੁਣ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨੈਮਿਸ਼, ਪੁਸ਼ਕਰ, ਗੋ-ਤੀਰਥ, ਅਤੇ ਸਿੰਧੂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਦੀ। ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ, ਗਯਾ, ਅਤੇ ਗੰਗਾ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਗਮ—ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ। ਦੱਸ ਹਜ਼ਾਰ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਤੀਹ ਕਰੋੜ ਹੋਰ ਸਦਾ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ—ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਤਿੰਨ ਯਜਨ-ਕੁੰਡ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਯਾਗ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਧੀ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਯਮੁਨਾ ਤੇ ਗੰਗਾ ਨਾਲ ਖੜੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਖੇਤਰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਕੋਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਦਾ ਸੋਲਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਤੀਹ ਮਿਲੀਅਨ ਤੇ ਅੱਧ ਤੀਰਥ, ਦਿਵ੍ਯ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ਿਕ, ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪ੍ਰਯਾਗ ਕਮਬਲ ਅਤੇ ਅਸ਼੍ਵਤਾਰਾ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਆਸਥਾਨ ਹੈ; ਭੋਗਵਤੀ ਵੀ ਉਥੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਯਜਨ-ਕੁੰਡ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਯਜਨ ਆਪ ਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਤਪਸ਼ੀਲ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ। ਵੱਡੇ ਧਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਉਥੇ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁੰਨਿਆਤਮਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਥਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਹੇ ਬਲਵਾਨ, ਇਹ ਹੋਰ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ; ਦੱਸ ਹਜ਼ਾਰ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਤੀਹ ਮਿਲੀਅਨ ਹੋਰ ਉਥੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਗੰਗਾ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਆਸਥਾਨ ਹੈ; ਉਹ ਥਾਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਖੇਤ ਹੈ, ਜੋ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਚਾਈ, ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ, ਪੁੰਨਿਆਤਮਾਵਾਂ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ, ਦੋਸਤਾਂ ਜਾਂ ਭਗਤ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਈ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਸੁਰਗ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਹੈ; ਇਹ ਤੀਰਥ ਪਵਿੱਤਰ, ਆਨੰਦਮਈ, ਪਾਪ ਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜ਼ ਹੈ, ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ; ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਰਗ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤੀਰਥ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉੱਚੇ ਲਕੜਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ; ਤੂੰ ਵੀ, ਹੇ ਕੌਰਵ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਨਾਨ ਕਰ, ਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਪਟ ਨਾ ਰੱਖ। ਤੂੰ ਸਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ; ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਪੁਰਖੇ ਅਤੇ ਦਾਦੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਤੀਰਥ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਸੋਲਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਗਿਆਨ, ਯੋਗ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੀ ਗਈ। ਇਹ ਵੱਡੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਫਿਰ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ; ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਯਾਗ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਸੁਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਮਹਾਤਮ ਦਾ ਸਤਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਕਥਾ ਪੂਰੀ ਦੱਸੀ, ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਸਭ ਦੱਸੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਾਂ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਣ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ; ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ, ਜੋ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਰਚਦੇ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਜੜ ਹੋਣ ਜਾਂ ਚੇਤਨ; ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੁ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ, ਰੁਦ੍ਰ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਨਾ ਉਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਨਾ ਕਦੇ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਹੁਣ, ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ, ਵਟ-ਵ੍ਰਿਖ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਬਣ ਕੇ, ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਉਥੇ ਸਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਾਪੀ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਹੋਰ ਜੋ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਰਾਹ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ ਕਿ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ? ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਸੱਚ ਸੁਣ, ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ। ਪ੍ਰਯਾਗ ਦਾ ਖੇਤਰ ਪੰਜ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ, ਜੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਪਾਪ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹਨ। ਸੱਤੋਂ ਮਹਾਦੀਪ, ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਤੱਕ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।