ਮਹਾਨ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬੜੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਨ੍ਹਾਵੇ ਜਾਂ ਉਸ ਥਾਂ ਦਾ ਜਲ ਪੀ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੱਤ ਪੀੜੀਆਂ ਤੱਕ ਨੂੰ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਉਥੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਘਮ ਤੇ, ਜੋ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਅਗਨਿਤੀਰਥ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਧਰਮਰਾਜ ਦਾ ਮਹਾਤੀਰਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਉਥੇ ਨ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਉਥੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਐਸੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਹੁਣ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਦੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀਰਜਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸੂਰਜ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ, ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਥੇ ਨ੍ਹਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸੁਭਕ ਤੀਰਥ ਹਨ ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਉਥੇ ਨ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਉਥੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੰਗਾ ਆਪਣੀ ਸਰਵੋਚ ਪਦਵੀ ਕਰਕੇ ਹਰ ਥਾਂ ਪੂਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਕੁੰਤੀ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਤਮਕ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸਵੇਰੇ ਉਠ ਕੇ ਇਹ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣ ਲਵੇ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸਵਰਗ ਲੌਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਛੇਤਾਲੀਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ "ਯਮੁਨਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ" ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਲੱਖਾਂ-ਲੱਖ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਉੱਚ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਕਰ, ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਯਾਗ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵਾਂਗ। ਫਿਰ, ਜਦ ਸਾਰੇ ਉੱਚ ਹਨ, ਤੁਸੀਂ ਇਕ ਨੂੰ ਹੀ ਕਿਉਂ ਵਧਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹੋ?" "ਇਹ ਬਾਤ ਅਪਾਰ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਰਗ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਘੱਟ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਫਲ ਮਿਲਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਿਉਂ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਮੇਰਾ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰੋ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।" ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਜੋ ਗੱਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ-ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕਹੀ ਜਾਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖੀ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਮਨ ਪਾਪੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਅਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਮੰਦੇ ਚਿੱਤ ਦਾ ਤੇ ਨਸੀਬ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪੀ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਹੋਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ, ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਆਤਮ-ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ ਬਹੁਤ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਕੇ ਵੀ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਯੋਗ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੋਗਾਂ ਬਾਅਦ ਯੋਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਰਤਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿਚ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਰ ਥਾਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪ੍ਰਯਾਗ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ, ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਯਾਗ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੇਵੀ-ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਮੁੜ ਮਨੁੱਖ ਬਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਸਮਝ ਲਵੇਂਗਾ, ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ। ਜਿਵੇਂ ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਮੈਂ ਦੱਸੀ, ਉਹ ਇਉਂ ਹੀ ਹੈ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਉਪਲਬਧੀ ਯੋਗ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ? ਫਿਰ ਉਹ ਕਰਮ ਕੀਹ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਤੇ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ?" ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੁਣੋ, ਧਰਤੀ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗਾਊ, ਅੱਗ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸ਼ਾਸਤਰ, ਸੋਨਾ, ਪਾਣੀ, ਔਰਤ, ਮਾਂ ਜਾਂ ਪਿਉ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਐਸਾ ਹੀ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਬਹੁਤ ਔਖੀ ਹੈ।" "ਜੋ ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਹਾਥੀ, ਘੋੜਾ, ਗਾਊ, ਰਥ, ਰਤਨ, ਮੋਤੀ ਜਾਂ ਸੋਨਾ ਚੁੱਕ ਲਵੇ, ਜਾਂ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਲੈ ਕੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਸਵਰਗ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਐਸੇ ਲੋਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਪਕਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਯੋਗ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਦਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੱਚ ਜਾਂ ਝੂਠ, ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਫਲ ਹੈ, ਮੈਂ ਸਾਫ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਆਪ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।" ਇਥੇ ਛਿਆਲੀਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ, "ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ," ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਜੀ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਫਿਰ ਸੁਣੋ, ਪ੍ਰਯਾਗ, ਨੈਮਿਸ਼, ਪੁਸ਼ਕਰ, ਗੋ-ਤੀਰਥ, ਸਿੰਧੂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਘਮ, ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ, ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੰਘਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਹਾੜ ਹਨ।" "ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਤੀਹ ਕਰੋੜ ਹੋਰ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਹਨ—ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਐਲਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਸਵਰਗ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯਾਗ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੀ ਮਹਾਨ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਿਤ ਹੋਈ।