ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਜੀ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਯਾਗ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ, ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜੀਵਨ ਵਿਆਪਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ, ਪ੍ਰਯਾਗ, ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਰਵੋਤਮ ਆਸਥਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਰਾਹੂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਕੰਬਾਲਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਤਾਰਾ ਨਾਮ ਦੇ ਹਾਥੀ ਹਨ; ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਪਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਉਲੰਘਣਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਉਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਆਸਥਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਦਸ ਪੂਰਵਜ ਅਤੇ ਦਸ ਉਤਰਜਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਿਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵਿਘਟਨ ਤੱਕ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ, ਭਾਰਤ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਕੂਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸਾਮੁਦ੍ਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨਾ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਜੋ ਗੁੱਸੇ ‘ਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਵਾਸ ਕਰੇ, ਉਸਦਾ ਆਤਮਾ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਦਾ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨਾ ਦੇ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਭਾਗੀਰਥੀ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਹੰਸਪ੍ਰਪਤਨ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਭਾਰਤ, ਉਥੇ ਸਿਰਫ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਰਹਿਣ ਤੱਕ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਰਵਸ਼ੀ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਹੰਸਾਂ ਵਾਂਗ ਸਫੈਦ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਇਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਥੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਠ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਸਾਠ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਉਸਨੂੰ ਸਾਧੂਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਕਿਨਰਾਂ ਵਲੋਂ ਸਦਾ ਆਦਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਪੂਰਨ ਫਲ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਰਵਸ਼ੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸੌ ਕੁੜੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੌ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਪਜੇਬਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਜਾਗ ਕੇ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਕੇ, ਮੁੜ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੁਸ਼ਾ ਦੀ ਚੌਕੀ ‘ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਸੰਜਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਆਨੰਦਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਸੌ ਕੁੜੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੱਕ ਆਨੰਦਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਮਾਲਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਧਨ-ਧਾਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਦਾਨੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਬਰਗਦ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ, ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ‘ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਪਵਾਸ ਤੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲਗ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕੋਟਿਤੀਰਥ ‘ਤੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਕਰੋੜ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਉਸਦਾ ਪੂਰਨ ਫਲ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵ ਲੋਕ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਨੇ, ਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ; ਫਿਰ, ਵਾਸੁਕੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਆਨੰਦਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਦਸ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ; ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਧਨਵਾਨ, ਸੁੰਦਰ, ਨਿਪੁੰਨ, ਦਾਨੀ ਅਤੇ ਧਰਮਵਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਪੂਰਨ ਫਲ ਚਾਰ ਵੈਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਫਲ ਸਚਾਈ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਉਥੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਹਿੰਸਾ ਦਾ ਫਲ ਸਿਰਫ ਉਥੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸਿੰਧੂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਤੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਉਥੇ ਗੰਗਾ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਤਪਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ; ਇਥੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਰਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਵੱਸਦੇ ਸਰਪਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਥਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹਨ, ਉਹ ਇਤਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ; ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ। ਗੰਗਾ ਹਰ ਥਾਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਤਿੰਨ ਸਥਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ: ਗੰਗਾਦਵਾਰ, ਪ੍ਰਯਾਗ, ਅਤੇ ਗੰਗਾ-ਸਮੁੰਦਰ ਸੰਗਮ। ਜਿਹੜੇ ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਿਹੜੇ ਉਥੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਜਿਹੜੇ ਜੀਵ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਰਾਹ ਲੱਭਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਗੰਗਾ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ, ਸ਼ੁਭਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਝੜੀ, ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਫਿਰ ਦੱਸਿਆ: ਰਾਜਨ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਫਿਰ ਸੁਣੋ; ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਉੱਤਰ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਮਾਨਸਾ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹੈ; ਉਥੇ ਤਿੰਨ ਰਾਤ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਫਲ ਗਾਂ, ਜ਼ਮੀਨ ਜਾਂ ਸੋਨਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਹ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਰਕ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਉਹ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੰਸ ਅਤੇ ਸਾਰਸਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਦੈਵੀ ਰਥ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਨ, ਉਹ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਉਸਦਾ ਫਲ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਨੇ, ਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਵੱਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਸਾਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸਾਠ ਸੌ ਤੀਰਥ— ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਗੰਗਾ-ਯਮੁਨਾ ਸੰਗਮ ‘ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਥੇ ਸੂਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇੱਕ ਲੱਖ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਰਨਨ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਜੀ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਡਿਆਈਆਂ ਅਤੇ ਉਥੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਗਾਥਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।