ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਾ, ਦਿਸਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲੇ, ਲੋਕਪਾਲ, ਸਾਧਿਆ, ਅਤੇ ਪਵਿੱਤ੍ਰ ਪਿਤਰ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਥੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰਾ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਅੰਗੀਰਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬ੍ਰਹਮਰਸ਼ੀਆਂ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਨਾਗ, ਸਿੱਧ, ਸੁਪਰਣ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਲਣ ਵਾਲੇ, ਨਦੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰ, ਪਹਾੜ, ਨਾਗ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰ—all ਇਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਹਰਿ, ਭਗਵਾਨ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਗਰਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਵਿੱਤਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਭਾਰਤਾ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਪ ਕੇ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗੰਗਾ-ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ 'ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਧੀਰਜ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਸੂਯ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਨਾ ਤਾਂ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ, ਨਾ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗੱਲ, ਤੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਹਟਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਸਾਠ ਕਰੋੜ ਹੋਰ ਤੀਰਥ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਚਾਰਣ, ਹੇ ਕੁਰੁਕੁਲ ਦੇ ਹਿਰਦੇ, ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜੋਗ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੋ ਗੰਗਾ-ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ 'ਤੇ ਜੀਵਨ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਗਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜੋਗੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਜੋ ਪ੍ਰਯਾਗ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ, ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ, ਪ੍ਰਯਾਗ, ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਰਾਹੂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਤਟ 'ਤੇ ਕੰਬਲਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਤਾਰਾ ਹਾਥੀ ਹਨ; ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਜਲ ਪੀਣ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਅਪਰਾਧਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਜਾ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਦਸ ਪੂਰਵਜ ਅਤੇ ਦਸ ਉਤਰਜਨਮਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ, ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਤਟ 'ਤੇ, ਹੇ ਭਾਰਤਾ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੂਆ ਸਮੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਜੋ ਕ੍ਰੋਧ 'ਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗ ਦਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਭਾਗੀਰਥੀ ਦੇ ਪੂਰਬ 'ਤੇ ਹੰਸ-ਪ੍ਰਪਤਨ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗ ਦਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਰਹਿਣ ਤੱਕ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਰਵਸ਼ੀ ਦੇ ਸੁਹਣੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤਟ 'ਤੇ, ਜੋ ਹੰਸਾਂ ਵਾਂਗ ਸਫੈਦ ਹੈ, ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਲ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਨਿਰਵੈਰ, ਉਹ ਸਾਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਅਤੇ ਸਾਠ ਸੌ ਸਾਲ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਉਹ ਸਦਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਕਿਨਨਰਾਂ ਵਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਰਵਸ਼ੀ ਵਾਂਗ ਸੋਹਣੀਆਂ ਸੌ ਕੁੜੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੌ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਵਾਮੀ। ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਪੈਜੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਜਾਗ ਕੇ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਦਾ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ ਦੀ ਅਸਨੀ 'ਤੇ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਉਹ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਆਨੰਦਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਸੌ ਕੁੜੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੱਕ ਵੱਡਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਧਨ-ਧਾਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸਦਾ ਦਾਨੀ। ਬਹੁਤ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਉਸ ਸੁਹਣੇ ਬਰਗਦ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਪਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਟੀ-ਤੀਰਥ 'ਤੇ ਜੀਵਨ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਹ— ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਕਰੋੜ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਪੁੰਨ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵ ਲੋਕ ਤੋਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਨੇ, ਮੋਤੀ ਅਤੇ ਜਵੇਹਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ; ਫਿਰ, ਵਾਸੁਕੀ ਦੇ ਉੱਤਰ, ਆਨੰਦਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ 'ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਦਸ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ; ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਧਨੀ, ਸੋਹਣਾ, ਨਿਪੁਣ, ਦਾਨੀ ਤੇ ਧਰਮਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਚਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਜੋ ਪੁੰਨ ਹੈ, ਸਚਾਈ ਦਾ ਜੋ ਫਲ ਹੈ—ਉਹ ਸਭ ਉਥੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਹਿੰਸਾ ਦਾ ਪੁੰਨ ਸਿਰਫ਼ ਉਥੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੁੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸਿੰਧੂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕੁੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਤੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੈ; ਉਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗੰਗਾ, ਬਹੁਤ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ— ਉਹ ਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਖੇਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਥੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮਰਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਦੇ ਨਾਗਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤ੍ਰਿਪਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਦੇ ਹੱਡੀਆਂ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ— ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ; ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ। ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ, ਵੱਡੇ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਹਰ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਪਰ ਤਿੰਨ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਗੰਗਾਦਵਾਰ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਅਤੇ ਗੰਗਾ-ਸਮੁੰਦਰ ਸੰਗਮ—ਜੋ ਇਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਉਥੇ ਜੀਵਨ ਛੱਡਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ।