ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਸੀ, "ਮੈਂ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਕਿਵੇਂ ਪੁੱਛ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਮੈਂ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦਾ ਵੰਸ਼ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਕਿਵੇਂ ਪੁੱਛ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?" ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪਾਂਡਵ ਵੀ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਉਹ ਸਭ ਮਹਾਨ ਜਨ, ਜੋ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਓਟ ਲੈ ਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ—ਕੁੰਤੀ, ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਜੋ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ—ਉਹ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਪਾਸੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯਾ ਨੂੰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੀ ਇਸ ਦਸ਼ਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਜਦ ਮਾਰਕੰਡੇਯਾ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਤੁਰੰਤ ਉਥੋਂ ਚਲ ਪਏ। ਉਹ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਰਾਜ ਮਹਲ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਦਰਬਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੁਚਿਤ ਕੀਤਾ। ਦਰਬਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੁਨਿ ਮਾਰਕੰਡੇਯਾ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਹਨ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।" ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਕਿਹਾ, "ਤੁਹਾਡਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਮੁਨਿ! ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਵੰਸ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਪਿਤਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ, ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖ ਪਾਏ।" ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ, ਪੈਰ ਧੋਏ ਅਤੇ ਉਚਿਤ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਮਾਰਕੰਡੇਯਾ ਦੀ ਬਹੁਤ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਾਰਕੰਡੇਯਾ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਇੰਨੀ ਤੁਰੰਤ ਕਿਉਂ ਬੁਲਾਇਆ? ਤੁਸੀਂ ਇੰਨੇ ਚਿੰਤਤ ਕਿਉਂ ਹੋ? ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖੋ।" ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਮਹਾਨ ਮੁਨਿ, ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਸਾਡੀ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਲਈ ਕਿੰਨੀ ਦੁਖਦਾਈ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ। ਇਹ ਸਭ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਆ ਗਏ ਹੋ।" ਮਾਰਕੰਡੇਯਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਨ, ਸੁਣੋ ਕਿ ਧਰਮ ਕਿੱਥੇ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਜੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪਾਪ ਨਹੀਂ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਧਰਮ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ ਤਾਂ ਇਹ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ ਤੇ ਪਾਪ ਵਲੋਂ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਰਹੋ।" ਫਿਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਮੁਨਿ, ਮੈਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੋ ਕਿ ਮੈਂ ਪਾਪ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?" ਮਾਰਕੰਡੇਯਾ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ ਭਾਰਤਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਨ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਪੁੱਛਿਆ—ਸਾਂਖਯ, ਯੋਗ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਬਾਰੇ—ਉਸ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਗੁਣਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਰਮ ਮੰਨੇ ਹਨ, ਉਹ ਹੈ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਯਾਤਰਾ। ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ, ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਿਵੇਂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਥੇ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਜੇ ਉਥੇ ਕੋਈ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੀ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਉਥੇ ਵਸਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੀ ਫਲ ਹੈ? ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਮੇਰੀ ਬਹੁਤ ਉਤਸੁਕਤਾ ਹੈ।" ਮਾਰਕੰਡੇਯਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਸਭ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਫਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਕਦੇ ਸਾਧੂਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਯਾਗ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨ ਤੱਕ, ਧਰਮਕੀ ਅਤੇ ਵਾਸੁਕੀ ਦੇ ਕੁੰਡ, ਕਾਂਬਲ ਅਤੇ ਅਸ਼੍ਵਤਰਾ ਨਾਗ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਨਾਗ ਉਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਜੋ ਇਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਇਥੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਉਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਗੰਗਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਸਠ ਹਜ਼ਾਰ ਧਨੁਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਆਪਣੇ ਸੱਤ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਰਥ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੀ ਸਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ, ਇੰਦਰ ਆਪ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੁ) ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਸਦਾ ਉਸ ਵਟਵ੍ਰਿਖਸ਼ (ਬੋਹੜ) ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਸਥਾਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ; ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਪਾਪ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਯਾਗ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੀ ਉਹ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਵੀ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਉਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮਿੱਟੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਪਾਪ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਪੰਜ ਕੁੰਡ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੰਗਾ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪਾਪ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਧੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਦੂਰੋਂ ਵੀ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੇ, ਤਾਂ—even ਜੇ ਪਾਪ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰ ਕੇ ਪਾਪ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੰਗਲਮਈ ਵਿਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਜਲ ਪੀ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸੱਤ ਪੀੜੀਆਂ ਤੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ, ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ, ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਨਿਯਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਜੇਕਰ ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਵਿਚਕਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਪਾਪ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਪ੍ਰਯਾਗ ਜਾ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ, ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਵਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਚਾਹੀਦੇ ਹੋਏ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਥੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਯਮੁਨਾ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਉਥੇ ਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਥੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਸਦਾ ਸਵੈ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ, ਦਾਨਵ, ਗੰਧਰਵ, ਰਿਸ਼ੀ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਚਾਰਣ—ਜੋ ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।