ਭਗਤ ਭਗੀਰਥ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਮ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਾਂ ਇੰਦਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਵੈਰੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਲਵੋਗੇ, ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜ ਕਰੋਗੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋਗੇ। ਜਿਵੇਂ ਕਾਰਤਵੀਰਿਆਰਜੁਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ੂਰਤਾ ਨਾਲ ਯਸ਼ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਕਮਲ-ਨੈਨਾ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੋਗੇ। ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਮুনি ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਲਈ ਅਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਧਰਮਤਮਾ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਦਾ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਾਰਾ ਸੱਚ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ—ਹੁਣ ਹੋਰ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ? ਧਰਮਾਤਮਾ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵੀ ਅਣਕਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਧਰਮਵਾਨੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਿਹੜੇ ਤੀਰਥ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਸਭ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਨੀ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨੀ ਵੀ; ਕਲਿਯੁਗ ਵਿਚ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਪਾਏ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਤੀਰਥ ਵਿਚ ਵੱਸਾਂਗਾ ਜਾਂ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਛੂਹਾਂਗਾ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈਣ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਧਨਯ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਵਲੋਂ ਸੇਵਣਯੋਗ ਹਨ। ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਜੋ ਜਗਤ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਨਾਰਾਇਣ ਹਨ; ਤੀਰਥ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੁਲਸੀ ਦਾ ਪੌਧਾ, ਅਸ਼ਵੱਥ ਦਾ ਰੁੱਖ, ਸਭ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਪਰਮਪੁਰਖ ਵਿਸ਼ਨੂ—ਇਹ ਸਦਾ ਸੇਵਣਯੋਗ ਹਨ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿਚ ਨ੍ਹਾਉਣ ਨਾਲ ਵੱਧ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਿਆਣਿਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਜੰਮੇ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸ਼ਵੱਥ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੌਧੇ ਅਤੇ ਗਾਈਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਲੋਕ ਵਿਚ ਆਦਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਮਨੁੱਖ ਨਰਕ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਖ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਣ ਨਾਲ ਹੀ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੁਸਟ ਨਰਕ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਸਤਪੁਰਖ ਸਵਰਗ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਸਿਆਣਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣ। ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਲਿਆ, ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪ੍ਰਯਾਗ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣੀਏ। ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਸੂਤ ਜੀ।” ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਤੁਸੀਂ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਹੇ ਭਾਗਵਾਨ ਅਤੇ ਧਰਮਵਾਨ ਰਿਸ਼ਿਓ! ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ, ਭਾਰਤ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਾਂਡੂਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ।” ਉਸ ਸਮੇਂ, ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਲਈ ਦੁੱਖੀ ਹੋਇਆ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ। “ਦੁਰਯੋਧਨ, ਜੋ ਗਿਆਰਾਂ ਅਖੰਡ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਸਾਮੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ। ਕੇਵਲ ਵਾਸੁਦੇਵ ਉੱਤੇ ਆਸਰਾ ਰੱਖ ਕੇ ਪੰਜ ਪਾਂਡਵ ਬਚੇ ਹਨ; ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਦ੍ਰੋਣ, ਭੀਸ਼ਮ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਕਰਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਸਕਦੇ ਸੀ? ਦੁਰਯੋਧਨ, ਉਸਦੇ ਭਰਾ, ਪੁੱਤਰ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀਰ ਸਮਝਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਹੁਣ ਰਾਜ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਸੁਖਾਂ ਜਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਐਹ ਸੋਚ ਕੇ, 'ਹਾਏ, ਕਿੰਨਾ ਦੁਖੀ ਹਾਲ ਹੈ!' ਰਾਜਾ ਦੁਖ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਚੁੱਪ ਚਾਪ, ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਹੋਸ਼ ਸੰਭਾਲੀ, ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ: “ਕਿਹੜੇ ਉਪਾਏ ਨਾਲ—ਤਪ, ਯੋਗ ਜਾਂ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ—ਮੈਂ ਇਸ ਵੱਡੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਕਿਹੜੇ ਤੀਰਥ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪਰਮ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਾਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ? ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਾਂ, ਜਿਸਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਮਾਰੇ ਗਏ? ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਾਂ, ਜਿਸਦਾ ਵੰਸ਼ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ?” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ, ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਰੋ ਪਿਆ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਪਾਂਡਵ ਵੀ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਵਿਚ ਆਏ ਸਨ—ਕੁੰਤੀ, ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ—ਉਹ ਵੀ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿਚ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਜਾਣ ਲਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਵੇਖ ਕੇ—ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਡੁੱਬਿਆ, ਰੋ ਰਿਹਾ, ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ—ਮਹਾਂ ਤਪस्वੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਤੁਰੰਤ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਆਇਆ ਤੇ ਰਾਜਦੁਆਰ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ; ਦੁਆਰਪਾਲ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸੁਚਨਾ ਦਿੱਤੀ: “ਮੁਨੀ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਹਨ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।” ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਦੌੜਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਤੁਹਾਡਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ, ਤੁਹਾਡਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ! ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਵੰਸ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਗਏ, ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ।” ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ, ਪੈਰ ਧੋਏ ਤੇ ਉਚਿਤ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਉਸ ਮੁਨੀ ਦੀ ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਪੂਜਾ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।