ਇਕ ਵਾਰ, ਮਹਾਂਰਾਜਾ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਕੋਲ ਬੈਠ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤਾਂ ਸੁਣਾਈ ਹੈ, ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਵਾਲੇ ਵਰਤ ਬਾਰੇ ਵੀ ਦੱਸੋ।” ਤਦੋਂ ਸਦਾ-ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਰਤ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।” ਸਦਾ-ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਰੈਭਯ ਕਲਪ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਚੰਦ੍ਰਮੁੱਖੀ, ਮਹਾਨ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਸਤੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਵਾਲਾ ਤੁਲਸੀ ਵਰਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼—ਸਾਰੇ ਚਾਹੇ ਫਲ ਮਿਲ ਗਏ। ਜਿਸ ਨੇ ਵੀ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਵਰਤ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੀ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਧੰਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜੇ ਇਹ ਕਥਾ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਨੌਵੀਂ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਸੁਣੀ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਵਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ, ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਸੌਂਦਾ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਵਰਤ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤ ਰੱਖ ਕੇ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਝਾੜੀ ਨੇੜੇ ਸੌਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਨਦੀ ਜਾਂ ਝੀਲ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਜਨਾਰਦਨ ਜੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਦਾ-ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਦੀ ਵੀ ਕਥਾ ਦੱਸੀ। ਜੋ ਕੋਈ ਹਰਿ ਨੂੰ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਧੂਪ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋ ਗਉਦਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਪਕਾ ਕੇ ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਭੋਜਨ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਅਮੁੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਹਰਿ ਲਈ ਦੀਵਾ ਬਾਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੱਖਾਂ ਦੀਵਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਚੰਦਨ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਵੈਸ਼ਨਵ ਉਸਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਦੀ ਦਇਆ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਹਰਿ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਚੰਦਨ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰਿ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਤੁਲਸੀ ਚੰਦਨ ਲਾ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੋ ਗਉਦਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸੋ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਚੰਦਨ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਠ ਮਾਪ ਤਿਲ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਫਲ ਚਕਰਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤੁਲਸੀ ਵਾਲਾ ਪਿੰਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਹਰ ਪਿਤਰ ਪੱਤਾ-ਪੱਤਾ ਕਰਕੇ ਸੋ ਸਾਲ ਲਈ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਮਿੱਟੀ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਉਸ ਪੌਦੇ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਪੂਜਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਰਹਿਣ ਤੱਕ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਵਾਟਿਕਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਜਾਂ ਛੂਹਣ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਪਾਪ—including ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੱਤਿਆ ਵਰਗੇ—ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਦੇਵ ਜੀ ਫਿਰ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, “ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਕ ਹੋਰ ਗੁਪਤ ਗੱਲ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ।” ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਤੁਲਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਘਰ, ਪਿੰਡ ਜਾਂ ਜੰਗਲ—ਉਥੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਗਰੀਬੀ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਲੋਂ ਦੁਖ, ਦਰਦ, ਡਰ ਜਾਂ ਬਿਮਾਰੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਤੁਲਸੀ ਦਾ ਪੌਦਾ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ। ਤੁਲਸੀ ਹਰ ਥਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ; ਜੇ ਕੋਈ ਇਸਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੇਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹਰੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਭਾਰੀ ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਸੁਗੰਧਿ ਹਵਾ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੱਸੋ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰੋ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਦੇਵਤੇ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਅਤੇ ਹਰਿ ਜੀ ਸਦਾ ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਵਾਟਿਕਾ ਦੀ ਛਾਂ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਦਾਨ ਕਦੇ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੌਦੇ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ, ਵਿਚਕਾਰ ਜਨਾਰਦਨ ਜੀ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਉੱਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਜੀ ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਲਸੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਗੋਧੂਲੀ ਵੇਲੇ ਤੁਲਸੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਪੁੰਨ ਰਾਖਸ਼ਸ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਗਿਰਿਆ ਜਲ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੰਗਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਸੋ ਗਉਦਾਨ ਦਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਤੁਲਸੀ ਦਾ ਪੌਦਾ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਰ ਬੀਜ ਲਈ ਉਹ ਇੰਨੇ ਹੀ ਯੁਗਾਂ ਲਈ ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ, ਉਮਾ ਜੀ ਨੇ ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਲਈ ਸੋ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੌਦੇ ਲਗਾਏ ਸਨ; ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਿਉਹਾਰਾਂ, ਸਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਸੰਕਰਾਂਤ ਦੇ ਦਿਨ ਤੁਲਸੀ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਨਿੱਤ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਗਰੀਬ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇ ਦਾਤਾ ਹਨ, ਉਸਨੂੰ ਯਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਸ਼ਿਲਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਹਰਿ ਜੀ ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਾਸੀ ਤੋਂ ਵੀ ਸੋ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਅਤੇ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣਯ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜੇ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਲੱਖਾਂ ਗੁਣਾ ਵਧੀਆ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਦੀ ਅੰਗੂਠੀ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਕਾਸੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਪੁੰਨ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਕੋਈ ਵੀ ਪਾਪ ਕਰ ਲਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੱਤਿਆ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਦਾ-ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ ਵਰਤ ਦੀ ਵਿਖਿਆਤ ਕਥਾ ਦੱਸੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਚਾਰ ਲਾਭ—ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ, ਮੋਖਸ਼—ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।