ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਮਾਰਗ ਤੇ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਨੈਮੀਸ਼ਾਰਣਯ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਪਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਦਾ ਸਨਮਾਨਤ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨੈਮੀਸ਼ਾਰਣਯ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਗਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਅੱਧੇ ਪਾਪ ਤੁਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਕਾਸੀ (ਵਾਰਾਣਸੀ) ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਮਨ ਇਸ ਵਿਚ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।” ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੱਤਿਆ ਵਰਗੇ ਭਾਰੀ ਪਾਪ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” ਇੱਕ ਵਾਰ, ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬੈਠੀ ਹੋਈ ਦੇਵੀ ਨੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਜੋ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਦੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਹਨ, ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋ, ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਕਿਵੇਂ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?” ਦੇਵੀ ਨੇ ਅੱਗੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਸਾਂਖਯ-ਯੋਗ, ਧਿਆਨ, ਕਰਮ-ਯੋਗ, ਅਤੇ ਵੇਦਕ ਕਰਮ—ਇਹ ਸਭ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਮਿਹਨਤ ਵਾਲੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਢੰਗ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੁਕਸ਼ਮ ਪ੍ਰਭੂ ਯੋਗੀਆਂ, ਕਰਮ ਕਰਣ ਵਾਲਿਆਂ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹਨ, ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੋ? ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਆਦਿਕ ਵੀ ਸੇਵਦੇ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਇੱਛਾ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਉੱਤੇ, ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਇਹ ਗਿਆਨ ਇੱਥੇ ਕਹਿਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਾਣ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਸੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਸਰਵੋਚਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਰਾਣਸੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਪਾਵਨ ਖੇਤਰ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ, ਹੇ ਮਹਾਂਦੇਵੀ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਮੇਰੇ ਵਰਤ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ, ਉੱਚੀ ਆਤਮਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ, ਸਭ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਗਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਅਵਿਮੁਕਤ ਮੇਰਾ ਸਰਵੋਚਤ ਗਿਆਨ ਹੈ।” “ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ, ਤੀਰਥ, ਅਤੇ ਮੰਦਰ—even ਉਹ ਜੋ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਜਾਂ ਦੇਵ-ਭੂਮੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹਨ—ਸਭ ਦੇ ਮਕਾਬਲੇ, ਮੈਰਾ ਨਿਵਾਸ ਮੌਤਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਾ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਨਾ ਆਕਾਸ਼ ਨਾਲ; ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ, ਜੋ ਅਜੇ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਉਥੇ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਮੁਕਤ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ‘ਅਵਿਮੁਕਤ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਹੇ ਸੁੰਦਰੇ, ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਆਪ ਸਮਾਂ ਬਣ ਕੇ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਲਯ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਗੁਪਤ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਭਗਤ ਉੱਥੇ ਆ ਕੇ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” “ਉੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਾਨ, ਜਪ, ਹਵਨ, ਯਜ, ਤਪ, ਧਿਆਨ, ਪਾਠ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਲਈ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਵੀ ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਸ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼, ਸ਼ੂਦਰ, ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ, ਔਰਤਾਂ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਅਸ਼ੁੱਧ ਜਨਮ ਵਾਲੇ—even ਕੀੜੇ, ਚਿਟੀਆਂ, ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ—ਜੇ ਉਹ ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਿੱਚ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ, ਹੇ ਸੁੰਦਰੇ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ-ਚੰਦ੍ਰਮਾ-ਧਾਰੀ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਮਹਾ-ਬੈਲ ਸਵਾਰ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।” “ਕੋਈ ਵੀ, ਜੋ ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਪਾਪੀ ਹੋਵੇ, ਨਰਕ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਸਾਰੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਰਵੋਚਤ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੁਕਤੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲਭ ਹੈ, ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਹੈ—ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਤੋੜ ਕੇ ਵੀ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਜਾਵੇ। ਹੇ ਮਹਾਂਦੇਵੀ, ਜੋ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨੂੰ ਤਪ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਣੀ ਔਖੀ ਹੈ; ਪਰ ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਿੱਚ, ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।” “ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ, ਹੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ, ਕੋਈ ਉੱਥੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਅਜੇ ਪੱਕੇ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ। ਉਹ ਗੰਦੇ, ਪਿਸ਼ਾਬ, ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ, ਚਾਹੇ ਸੋ ਵੱਡੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ। ਉਹ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜਨਮ, ਮੌਤ ਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੁਬਾਰਾ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਲਕੜੀ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ, ਵਿਦਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” “ਨਾ ਦਾਨ, ਨਾ ਤਪ, ਨਾ ਯਜ, ਨਾ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਉਹ ਸਰਵੋਚਤ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਵਿਮੁਕਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ, ਅਜੇ ਤੱਕ ਅਸਪ੍ਰਸ਼, ਨਿੰਦਾ ਵਾਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਭਾਰੀ ਪਾਪਾਂ ਤੇ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅਵਿਮੁਕਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਔਖਧੀ ਹੈ; ਅਵਿਮੁਕਤ ਹੀ ਸਰਵੋਚਤ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਅਵਿਮੁਕਤ ਹੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਅਵਿਮੁਕਤ ਹੀ ਪਰਮ ਤੱਤ ਹੈ, ਅਵਿਮੁਕਤ ਹੀ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਹੈ; ਜੋ ਸੰਨਿਆਸੀ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸਰਵੋਚਤ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।” “ਪ੍ਰਯਾਗ, ਨੈਮੀਸ਼ਾਰਣਯ, ਸ੍ਰੀਸ਼ੈਲ, ਮਹਾਬਲ, ਕੇਦਾਰ, ਭਦਰਕਰਨ, ਗਯਾ, ਪੁਸ਼ਕਰ, ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ, ਭਦਰਕੋਟੀ, ਨਰਮਦਾ, ਅੰਮ੍ਰਤਕੇਸ਼ਵਰੀ, ਸ਼ਾਲਾਗ੍ਰਾਮ, ਕੁਬਜਾਮ੍ਰ, ਕੋਕਾਮੁਖ, ਪ੍ਰਭਾਸ, ਵਿਜਯਨੇਸ਼, ਗੋਕਰਨ, ਭਦਰਕਰਨਕ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ—ਉਹ ਵੀ, ਜੇ ਉੱਥੇ ਮੌਤ ਆਵੇ, ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਰਗੀ ਪਰਮ ਸੱਚਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ, ਗੰਗਾ ਜੋ ਤਿੰਨ ਰਾਹੀਂ ਵੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਉੱਥੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।” “ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਗੰਗਾ, ਪਿਤਰ ਕਰਮ, ਦਾਨ, ਤਪ, ਜਪ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਵਰਤ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲਭ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਨਿਰੰਤਰ ਜਪ, ਹਵਨ, ਦਾਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਦਾ ਹਵਾ ਤੇ ਹੀ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਬੜੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਾਰਾਣਸੀ ਅਤੇ ਅਵਿਮੁਕਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ, ਜਪਾਂ, ਤਪਾਂ, ਤੇ ਗਿਆਨਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਸ੍ਰੀ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਖੁਦ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ।