ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੜਾਅ—ਚਾਹੇ ਬਚਪਨ, ਜਵਾਨੀ ਜਾਂ ਬੁਢਾਪਾ—’ਚ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ। ਇਥੇ ਜੇ ਕੋਈ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰ ਲਏ, ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ, ਸੋਨੇ ਤੇ ਤਿਲ ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਇਸੀ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਸੁਰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਤੀਰਥ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਸੋਨਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਤਪ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰ ਵਜੋਂ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਨਰਕ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬੋਲੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਅਹਿੰਸਾ ਪਹੁੰਚਾਈ ਜਾਵੇ। ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਸੰਜਮ, ਦਾਨ, ਹਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਰਣ-ਆਸ਼ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਸਭ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਸੁਰਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤਪ ਜਾਂ ਦਾਨ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੁੱਤੀਆਂ, ਕੱਪੜੇ, ਭੋਜਨ, ਪੱਤੇ, ਮੂਲ, ਫਲ ਤੇ ਪਾਣੀ—ਇਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੇ ਦਾਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਗਰੀਬ ਵੈਸ਼ ਵੀ ਇਹ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਦਿੱਤਾ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਦਾਨੀ ਮਨੁੱਖ ਯਮ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਜਾਂ ਧਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਇਥੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਅਧਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਾੜੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਸੁਰਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਧਰਮ ਦੀ ਸੰਜੋਣੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ—ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ? ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਕੁੰਡਲਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਤੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਗੰਗਾ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਸਤਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਤੁਰੰਤ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਗੁਣ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨਾ ਤੇ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣਾ ਹੈ; ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨੂੰ ਕੌਣ ਠੰਢਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਧੁਰਤਾ ਨਾਲ ਆਪ ਹੀ ਠੰਢਾ ਹੈ?” “ਹੇ ਦਿਵਯ ਦੂਤ, ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ—ਕਿਵੇਂ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਤੁਰੰਤ ਨਰਕ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?” ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਦਿਵਯ ਦੂਤ ਨੇ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਮਿਤਰਤਾ ਦਾ ਬੰਧਨ ਜੋੜਿਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, “ਜੋ ਪੂੰਜੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਅੱਠਵੇਂ ਵੈਸ਼ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜੇ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੇਰਾ ਭਰਾ ਸੁਰਗ ਪਾਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੀ ਪੂੰਜੀ ਉਸਨੂੰ ਦੇ ਦੇ।” ਵਿਕੁੰਡਲਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਉਹ ਪੂੰਜੀ ਕੀ ਸੀ, ਕਿਵੇਂ ਬਣੀ, ਤੇ ਮੇਰਾ ਪਿਛਲਾ ਜਨਮ ਕੀ ਸੀ? ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਦਾਨ ਕਰ ਸਕਾਂ।” ਦਿਵਯ ਦੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਵਪਾਰੀ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਧੁ ਵਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਕੁਨੀ ਨਾਮਕ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਤਪ ਤੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਗੇ ਉਜਲੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰੇਵਤੀ ਤੋਂ ਨੌਂ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਜੋ ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਸਨ।” “ਧ੍ਰੁਵ, ਸ਼ੀਲ, ਬੁਧ, ਤਾਰਾ, ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਜੋਤਿਸ਼ਮਾਨ—ਇਹ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਨਿਰਮੋਹ, ਜਿਤਕਾਮ, ਧਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੇ ਗੁਣਾਧਿਕ—ਇਹ ਚਾਰ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਗਏ। ਚੌਥੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇਕੋ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਨਿਰਲੋਭ, ਨਿਰਮਮ, ਨਿਰਮੋਹ ਵੱਸਦੇ, ਮਿੱਟੀ, ਪੱਥਰ, ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਜਾਣਦੇ, ਜੋ ਮਿਲਿਆ, ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਰੱਜ ਜਾਂਦੇ।” “ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੰਧਿਆ ਕਰਦੇ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ-ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਨੀਂਦ ਤੇ ਭੁੱਖ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ, ਹਵਾ ਤੇ ਠੰਢ ਸਹਾਰਦੇ, ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਰੂਪ ਜਾਣਦੇ, ਚੁਪ ਚਾਪ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫਿਰਦੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਲਾਭ ਲਈ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਿੱਧ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ, ਸੰਦੇਹ ਰਹਿਤ, ਚਿੱਤ ਦੇ ਬਦਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ।” “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਅੱਠਵੇਂ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਤੂੰ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੀ, ਪੱਛਮੀ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਦਿਨ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਹੋਮ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਇਹ ਸਾਧੂ ਤੇਰੇ ਘਰ ਆਏ। ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਂਗਣ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ—ਤੇਰਾ ਗਲਾ ਰੁੰਝ ਗਿਆ, ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਆ ਗਿਆ। ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨੀਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ।” “ਤੂੰ ਆਖਿਆ, ‘ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪੂਰੀ ਹੋਈ; ਅੱਜ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ, ਮੈਂ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਧੰਨ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਘਰ ਧੰਨ, ਮੇਰੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰ ਧੰਨ, ਪਿਤਰ ਧੰਨ, ਗਾਂ, ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਧਨ—all blessed—ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਤਾਪ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖਣਾ, ਹਰਿ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਰਗਾ ਹੈ।’” “ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਾਇਆ। ਜਿੱਥੇ ਵੈਸ਼ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਚਰਨਾਮ੍ਰਿਤ, ਫੁੱਲ, ਚਾਵਲ, ਧੂਪ, ਦੀਵੇ ਤੇ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਆਸਨ ਲਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਹ ਆਸਨ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਇਆ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਹੰਸ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਚਾਨਣਾਂ ਦਾ ਚਾਨਣ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਤੋਂ ਜੋ ਪੂੰਜੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਅੰਗੀ ਆਈ।” “ਮੈਂ ਇਸ ਪੂੰਜੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹਜ਼ਾਰ ਮੂੰਹਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਉੱਚੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਜਨਮੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ। ਉੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਚਨਹਾਰ, ਰਚਨਹਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨੀ—ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਯੋਗ ਪੂਜਨ ਹਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਿਵਯ ਦੂਤ ਨੇ ਵਿਕੁੰਡਲਾ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੂੰਜੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਦੀ ਸਮਝ ਦਿੱਤੀ।